Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstri S. Axmetov: Kölik salası narıq jağdayına tolıqtay beyimdelgen jäne jeke ïnvestïcïyalar üşin aşıq
"QazAqparat", 28 nawrız, 2008 jıl
Kölik qatınası strategïyalıq sala retinde elimiz ekonomïkasınıñ küretamırı ispetti. El awmağı arqılı Şığıs pen Batısqa ersili-qarsılı ağılıp jatqan kölik qatınastarı ejelden qalıptasqan, äri onıñ
bügingi qarqını da üdey tüspese bäseñsigen joq. Bizdiñ mindetimiz – eldiñ kölik keşeniniñ älemdik narıqtağı bäsekelestik qabiletin qamtamasız etip, el awmağı arqılı ötetin sawda tasqının arttırw.Kölik salasın budan äri reformalaw, jaña sızbalardı engizw, narıqtıq qayta qurwlardı, bäsekelestikti, tranzïtti kölik dälizderin, memlekettik jäne jeke äriptestik tetikterdi, xalıqaralıq kölik jelilerine
ıqpaldastıqtı damıtw – mine osı jaylardıñ bäri QazAqparat tilşisiniñ QR Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstri Serik Axmetovpen suxbatında jan-jaqtı körinis taptı.
– Qurmetti mïnïstr mırza! Äñgimeni öziñiz basqaratın mïnïstrliktiñ ötken 2007 jılğı jumıstarınıñ qorıtındısı twralı söz qozğay otırıp bastasaq.
– Eñ aldımen, qazirgi waqıtta kölik salası narıq jağdayına tolıqtay beyimdelgenin jäne jeke ïnvestïcïyalar üşin aşıq ekenin basa aytqım keledi. Bul jağdayğa biz memleket sayasatındağı kölik jäne ïnfraqurılım mäselelerine degen basımdıqtıñ arqasında qol jetkizdik.
Ötken jıl Elbasımızdıñ Qazaqstan xalqına arnağan «Jaña älemdegi jaña Qazaqstan!» attı Joldawın basşılıqqa ala otırıp ötti. Elimiz Prezïdenti bizdiñ salanıñ aldına birqatar mañızdı mindetterdi qoydı. Naqtılap aytqanda – ulttıq ïnfraqurılımdardı xalıqaralıq deñgeyde ıqpaldastırw, öñir ortalıqtarınıñ ekonomïkalıq belsendilikterin damıtw.
Osı bağıtta 2015 jılğa deyingi kezeñge arnalğan Qazaqstan Respwblïkasınıñ Kölik strategïyasın iske asırw boyınşa jüyeli jäne josparlı jumıstar jalğasın taptı. Kölik salasın damıtwdıñ mınaday negizgi:
- el ekonomïkasın jäne xalıqtı qawipsiz, sapalı kölik qızmetterimen qamtamasız etw;
- aqırğı önimniñ bağasındağı köliktik quramdawıştı tömendetw;
- elimizdiñ jağrapïyalıq erekşelikterin köliktik älewetin damıtw arqılı bäsekelestik artıqşılığına aynaldırw basımdıqtarı ayqındaldı.
Kölik strategïyasın iske asırwdı qolğa alğalı beri eki jılğa jwıq waqıt ötti. 2007 jılğı kölik-kommwnïkacïyalıq keşenniñ jumıstarına taldaw negizgi körsetkişter boyınşa 2006 jılmen salıstırğanda ösw bayqaldı. Atap aytqanda, jük tasımalı – 6,8 %-ğa, tasımaldanğan jükterdiñ kölemi boyınşa – 5,3 %-ğa, tasımaldanğan jolawşılardıñ sanı boyınşa – 4,5 %-ğa, jolawşılar aynalımı boyınşa – 5,2 %-ğa, teñiz aylaqtarı arqılı jük ötkizw boyınşa – 8,4 %-ğa arttı.
Mïnïstrlik esep berip otırğan jıl işinde byudjettik qarajattı tolıqtay 100 %-ğa, 214,5 mlrd. teñge köleminde ïgergenin atap ötwdiñ mañızı ayrıqşa.
Temir jol köliginde Eralïev – Qurıq, Qorğas – Jetigen jaña temir jol tarmaqtarınıñ qurılısı boyınşa koncessïyalıq jobalardı, sonday-aq Maqat – Qandıağaş temir jol tarmağın elektrlendirwdi iske asırw bastaldı. 2011 jılğa deyingi temir jol salasın budan äri reformalaw boyınşa keşendi is-şaralar äzirlendi.
Avtomobïl joldarı salasında ötken jılı Reseymen şekarada ornalasqan Qïğaş özeni arqılı köpir, sonday-aq Qarabatan – Dossor avtojolınıñ qurılısı salındı. «Astana – CHHwçïnsk» üş jolaqtı joğarı jıldamdıqtı avtoban, sonday-aq Astana qalasın Oñtüstik jağınan aynalıp ötetin jol iske qosıldı. «Batıs Ewropa – Batıs Qıtay» iri jobasınıñ şeñberinde «Qarabutaq – Irğız – Qızılorda oblısınıñ şekarası» wçaskesin qayta jöndew boyınşa jumıstar bastaldı. Ozıq texnologïyalar qoldanıla bastadı. Atap aytqanda, Astana – CHHwçïnsk jol qurılısında önimdiligi joğarı texnïkalar men jabdıqtar
qoldanıla otırıp, cement-beton jabınınıñ qurılısı jüzege asırılwda. Ol – joldıñ qızmet etw merzimin uzartadı jäne paydalanw şığının azaytadı.
2007 jılı avtomobïl joldarı salasına bölingen qarajat tolıq kölemde ïgerildi. Osınıñ esebinen 4 mıñ şaqırımnan astam jalpı paydalanw joldarınıñ, onıñ işinde 2,4 mıñ respwblïkalıq jeli boyınşa avtomobïl joldarınıñ texnïkalıq jağdayı jaqsartıldı.
«Eyr Astana» ulttıq äwe tasımalınıñ äwe parki «Boïng» jäne «Eyrbas» ülgisindegi altı jaña jaylı uşaqpen tolıqtırıldı. Şımkent qalası äwejayınıñ uşw-qonw jolağın, Aqtöbe qalası äwejayı keşeniniñ äwe aylağın qayta qurw ayaqtaldı.
Astanadan Venağa, Dwbayğa jäne Kalïnïngradqa, Almatıdan Tel-Avïvke, Pragağa jäne Aşxabadqa qatınaytın jaña bağıttar, sonday-aq birqatar öñirlik reyster aşıldı.
Sw köligi salasında Aqtaw, Bawtïno jäne Qurıq aylaqtarın damıtw boyınşa keşendi jumstar, sonday-aq keme jöndew jäne keme jasaw zawıttarınıñ qurılısı jürgizilwde.
– Elbası öziniñ 2008 jıldıñ aqpanındağı Qazaqstan xalqına arnağan Joldawında temirjol jäne avtomobïl joldarınıñ qurılısın salw jäne jañğırtwdı qamtamasız etw qajettiligin naqtılı atap körsete otırıp, kölik problemalarına köñil böldi. Osı orayda, salanı jañğırtw üşin Siz qanday şaralardı qoldanwdı közdep otırsız?
– Qazaqstan Respwblïkasınıñ temir jol salasınıñ joğarı qarqınmen damwın tek memleket pen jeke sektordıñ tığız ıntımaqtastığı jağdayında ğana qamtamasız etwge qol jetkizwge boladı. Mısalı, Şar – Öskemen jaña temir jol jelisi qurılısınıñ jobasın iske asırw 2005 jılğı tamızda Qazaqstan temirjolı salasında tuñğış ret koncessïyalıq negizde qolğa alındı.
Bul jobanıñ bizdiñ respwblïkamız üşin mäni ayrıqşa dep aytsaq ta boladı. Jaña temir jol qoldanılıp otırğan Lokot stansası arqılı bağıttıñ qaşıqtığın 311 şaqırımğa qısqartadı. Eki ret kedendik baqılawdan ötw jäne basqa memleket (Resey) awmağı boyınşa 82 şaqırım qaşıqtıqtı jürip ötw qajettiligin joyadı.Jobanı iske asırwdıñ tañdalğan kestesine säykes memleket koncessïonerge joba şeñberinde salınatın qurılıs nısanın usınadı. Koncessïoner koncessïya twralı şartta ayqındalğan merzim işinde sol nısandı paydalana otırıp, ïnvestïcïyalıq şığındarın aqtaydı jäne şart merzimi ayaqtalğan boyda nısan memleket menşigine qaytarımsız beriledi.
2007 jılğı jeltoqsannıñ 7-sinde qurılısı qarama-qarsı bağıttarda jürgizilgen temir jol relsteriniñ eki tarmağınıñ tüyiswi boldı. Osı temirjol jelisindegi qurılıstı ağımdağı jıldıñ qırküyeginde ayaqtaw josparlanıp otır. Sonımen qatar, koncessïyalıq negizde Mañğışlaq – Bawtïno, Eralïev – Qurıq, Xorgos – Jetigen temir jol jelileriniñ qurılıstarı jäne Maqat – Qandıağaş arasındağı temir joldı elektrlendirw jüzege asırıladı.
Mañğışlaq – Bawtïno (uzındığı 135,1 şaqırım, qunı 22 759 mln. teñge) temir jol qurılısın salw qajettiligi Kaspïy teñiziniñ tabanındağı teñiz munay-gaz operacïyalarına qızmet körsetwge, qurlıqtağı qazaqstandıq ken orındarınan munaydı jäne teñizden alınğan munaydı tasımaldawdı Bawtïno aylağı arqılı eksportqa şığarwdı qamtamasız etwge baylanıstı twındap otır.
Ol sonday-aq öñirdiñ munay-gaz sektorındağı kölik quraldarına degen ösip otırğan qajettilikterin jäne salınıp jatqan teñizden munay ïgerwdi qoldaw bazasın qajetti materïaldarmen qamtamasız etedi. Qazirgi waqıtta osı joba ayasında tenderlik negizde koncessïonerdi anıqtaw boyınşa jumıstar jürgizilwde.
Salınıp jatqan Eralïev – Qurıq (uzındığı 14,4 şaqırım, qunı 7 568 mln. teñge) temir jolı Qurıq aylağına jükti jetkizwdi jaqsartw, sırtqı sawdağa qazaqstandıq munaydı şığarw boyınşa elimizdiñ mümkindigin arttırw, Aqtaw aylağınıñ şamadan tıs jüktemesin azaytw maqsatında iske asırılwda. Joba aylaq ïnfraqurılımı obektilerin salw kezeñinde boljamdalğan jük tasqının ötkizwdi qamtamasız etw
jäne munaydıñ eksporttıq jük tasqının budan äri ötkizw mindetin şeşedi.
Osı joba boyınşa 2007 jılğı jeltoqsannıñ 14-inde koncessïonermen – «Astana-AREK» JŞS-men koncessïya şartı jasaldı. Şart talaptarına säykes obekti qurılısınıñ merzimi – 2012 jılğı jeltoqsannıñ 31-i (30 ay), al koncessïya merzimi – 2031 jılğı qañtardıñ 1-i ne deyin(20 jıl).
Qazirgi waqıtta qurılıs boyınşa dayarlıq jumıstarı jüzege asırılwda. Atap aytqanda: qurılıs salwğa jer telimderin berw, qarjılıq mäselelerdi şeşw jäne t.b. Qorğas – Jetigen (uzındığı 298,4 şaqırım, qunı 89 561 mln. teñge) temir jolınıñ qurılısı Ewropa – Azïya bağıtında Qazaqstantıñ tranzïtti älewetin arttırw maqsatında iske asırılwda. Joba Aspan astı elimen ekinşi xalıqaralıq şekaralıq temir jol ötkelin aşw arqılı Qıtaydan tranzïttik tasımaldawdıñ ösip otırğan kölemin ïgerwdi qamtamasız etedi. Qazirgi waqıtta tenderlik negizde koncessïonerdi ayqındaw boyınşa jumıstar jürgizilwde.
Elektrlendirwdiñ ayrıqşa basımdığın eskere otırıp koncessïyalıq negizde Maqat – Qandıağaş (uzındığı 392 şaqırım, qunı 35 705 mln. teñge) temir jol wçaskesin elektrlendirw jobasın iske asırw qolğa alınadı.
Temir joldı elektrlendirw temir jol köligi jumısınıñ ekonomïkalıq tïimdiligin arttırwdı qamtamasız etetin mañızdı texnïkalıq şaralardıñ biri bolıp tabılatının ayta ketken orındı. Mısalı, elektrovozdardı paydalanw arqılı otın 33 %-ğa ünemdeledi, olardı paydalanwğa eki ese az şığın jumsaladı. Elektr qwatın paydalana otırıp tasımaldaw otın qwatına qarağanda özindik qunı 1,6 ese az. Teplovozdardıñ ornına elektrovozdardı engizw ülken mölşerdegi paydalanılğan gaz, teplovoz baginen aqqan, topıraqtı lastaytın dïzel otını türindegi kemşilikterdi joyadı.
Osı joba boyınşa 2007 jılğı jeltoqsannıñ 14-inde koncessïonermen – «Nurzhol Energy» JŞS-men koncessïya şartı jasaldı. Şart talaptarına säykes temir jol jelisi qurılısınıñ merzimi – 4 jıl; koncessïya merzimi – 22 jıl; Obektiniñ birinşi iske qosw keşenin paydalanwğa berw küni – 2009 jılğı jeltoqsannıñ 30-ı; barlıq Obektini paydalanwğa berw küni – 2011 jılğı jeltoqsannıñ 30-ı;
koncessïyanıñ ayaqtalw merzimi – 2030 jılğı qañtardıñ 31-i.
Qazirgi waqıtta koncessïonerler ıqtïmal ïnvestorlarmen – «Maquarie-Renaissance» qorımen (Anglïya) jäne «Qazına» ornıqtı damw qorımen kelissöz jürgizwde. Jalpı alğanda, texnïkalıq qujattamalardı öñdewdi, qurılıs salw jäne paydalanwğa arnalğan merdigerlerdi ayqındawdı, qajetti kelisimderdi keliswdi jäne qol qoyudı, qarjılandırwdı uyıdastırwdı jäne t.b. qosa alğanda barlıq dayarlıq şaralarınıñ keşeni 2008 jıldıñ soñına deyin ayaqtaladı dep josparlanwda.
– Mïnïstr mırza, «Batıs Ewropa – Batıs Qıtay» xalıqaralıq tranzïttik dälizin damıtwdıñ texnïkalıq-ekonomïkalıq negizdemesi dayarlanğanı mälim. Elbası öziniñ bïılğı Joldawında osı jobanı iske asırw qajettiligi twralı atap ötti. Osı bağıtta qanday jumıs jürgizilwde?
– Xalıqaralıq tranzïttik däliz Batıs Qıtay men Batıs Ewropanı jalğastırwı tïis. Nätïjesinde Ortalıq Azïya men Ewropa elderi, sonday-aq Qıtaydan şığw jäne Oñtüstik-Şığıs Azïya elderi Reseydiñ Batıs öñirlerimen jäne odan äri Ewropağa köliktik baylanıspen qamtamasız etiledi. Bağıttıñ uzındığı 8445 şaqırımdı quraydı, Qazaqstan awmağı boyınşa 2552 şaqırım qayta qurwğa jatadı. 2007 jılı texnïkalıq-ekonomïkalıq negizdeme jasaldı.
Şekaralas memleketterge arnalğan barlıq şığw joldarın esepke alğanda jobanıñ boljaldı qunı – 900 mlrd. teñge (7,5 mlrd. AQŞ dolları).
Jobanı iske asırw üşin xalıqaralıq banktermen kelissözder jürgizildi. Aldın ala mälimetter boyınşa Dünïejüzilik qayta qurw jäne damw banki «Aqtöbe oblısınıñ şekarası – Qızılorda – Şımkent» wçaskesin, Azïya damw banki «Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ şekarası – Taraz – Qorday» tarmağın jäne Ewropa damw jäne qayta qurw banki – «Almatı – Qorğas» tarmağın qayta jöndewdi qarjılandırw isine
qatıswğa nïet tanıtıp otır.
2005 jılı Aqtöbe – Qarabutaq jäne Almatı – Bişkek uzındığı 429 şaqırım telimderi qalpına keltirildi. 2007 jıldan bastap respwblïkalıq byudjet esebinen uzındığı 215 şaqırım bolatın «Qarabutaq – Irğız –Qızılorda oblısınıñ şekarası» tarmağında jumıstar jürgizilwde. 2008 jılğa arnalıp 2 mlrd. teñge bölindi, onıñ esebinen 25 şaqırımdıq jumıs orındalatın boladı.
Ağımdağı jılı «Taşkent – Şımkent – Jambıl oblısınıñ şekarası» teliminde uzındığı 213 şaqırım, qunı 112,1 mlrd. teñge bolatın avtomobïl trassasın qayta qurw josparlanwda. Merdigerlerdi tañdawğa arnalğan aşıq konkwrs säwirdiñ basında ötkizwdi jäne mawsım ayınan jol-qurılıs jumıstarın bastawdı josparlap otır. Ağımdağı jılğa arnalıp bölingen 5 mlrd. teñge qarajat dayarlıq jäne jarılıs jumıstarına, jer satıp alwğa, kommwnïkacïyalardı qayta qurwğa, materïaldardı jumıldırw men äzirlewge bağıttaladı. Qurılıstıñ normatïvtik merzimi – 4 jıl.
Jobalaw-izdew jumıstarına arnalıp 2,5 mlrd. teñge bölindi. 1 882 şaqırımğa arnalıp jobalaw-smetalıq qujattamalar dayarlandı, olar 4 oblıs boyınşa jürgiziledi, atap aytqanda:
- Qızılorda oblısı boyınşa – 817 şaqırım;
- Oñtüstik Qazaqstan oblısı boyınşa – 245 şaqırım;
- Jambıl oblısı boyınşa – 480 şaqırım;
- Almatı oblısı boyınşa – 340 şaqırım.
– Mïnïstrliktiñ ötken alqa jïnalısında Siz keybir respwblïkalıq mañızdı avtomobïl joldarında aqılı jüye engizw mäselesin eske aldıñız. Osı mäsele twralı tolığıraq aytwğa bola ma?
– Qazirgi waqıtta «joldardı paydalanwşılar esebinen ustaw» prïncïpine köşw maqsatında avtomobïl joldarınıñ eñ köp salmaq tüsetin wçaskelerinde jürw aqısın alw mäselesin qarastırw qajettiligi pisip jetti.
Osığan baylanıstı Qazaqstan Respwblïkası Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstrligi birqatar şetelderdegi aqılı avtomobïl joldarınıñ qızmetterine taldaw jürgizdi. İs jüzinde, zerttelgen är memlekette avtomobïl joldarı boyınşa jürgeni üşin aqı engizw jol jobaların iske asırwda sapalıq jaña deñgeyge köterilwge mümkindik berdi, eñ bastısı – jol şarwaşılığı özin-özi aqtaw rejïmine köşti.
Älemdik täjirïbeniñ körsetip otırğanınday, birinşi kezekte, aqılı jol jürw avtomobïl qatınastarı eñ tığız magïstraldarda engizilwi tïis. Jol qozğalısınıñ joğarı qarqındılığı tek qurılıs, qayta qurw jäne joldardı ustaw şığındarın ötep qana qoymaydı, jeke sektor ökiline de, memleketke de belgili bir därejede payda äkeledi.
Elimizdegi avtomobïl parkiniñ aytarlıqtay öswi – bolaşaqta täwligine jïiligi 20 mıñnan astam avtomobïl qozğalısı jasalatın, meylinşe artıq jükteme tüsetin joldardı birinşi texnïkalıq sanatqa awıstırwdı qajet etedi. Al bul joldar öz kezeginde sapalı deñgeyde ustap turw kerek.
Elbasınıñ Joldawına säykes memleket byudjetine tüsetin awırtpalıqtı azaytw üşin koncessïyalıq negizde joldardı birte-birte aqılı paydalanwdı engizwdi keşewildetpegen jön. Osı maqsatta birinşi kezekte Astana – Bwrabay, Astana – Qarağandı, Almatı – Qapşağay, Almatı – Qorgos avtomobïl joldarınıñ, sonday-aq Ülken Almatı aynalma jolınıñ qurılısı jäne qayta qurw jumıstarı qolğa
alınadı. Bul rette, aqılı avtojoldardı paydalanğanı üşin aqı tölewden älewmettik jağınan az qorğalğan jekelegen azamattardı bosatw jöninde zañnamalıq negizde jeñildikter qarastırılatın boladı.
– Soñğı waqıttarı uşw kestesiniñ buzılwına baylanıstı «Eyr Astana» ulttıq äwe tasımaldaw kompanïyasına qoyılatın talaptar jïilep ketti. Elimizdiñ äwe tasımalı salasındağı jağdayğa toqtalıp ötseñiz?
– Azamattıq äwe tasımalınıñ turaqtılığına jasalğan taldaw qorıtındısı 2007 jılı 29 mıñ äwe reysiniñ orındalğanın körsetti. Avïareysterdiñ 70 payızı turaqtı negizde jasalğan. «Eyr Astana» äwe kompanïyasınıñ ötken jılğı uşw turaqtılığı jalpı alğanda 76 %-dı quradı.
Batıstıq äwe kemelerin jïi paydalanw jağdayında äwe aylağı nemese äwe kompanïyanıñ kinäsinen bir avïareystiñ keşigwi basqa reysterdiñ tizbekti keşigwine äkelip soğadı. Biz äwe reysteriniñ tizbekti keşigwin odan äri twındatatın jağdaydıñ bastapqı sebebin anıqtadıq. Mısalı:
- kürdeli meteojağdayğa baylanıstı uşwdıñ keşigwi – äwe reysteriniñ 35 %;
- äwe aylaqtarınıñ qızmetterine baylanıstı – (bortqa jüktiñ keşiktirip jetkizilwi, tïew qural-jabdıqtarınıñ jäne personaldardıñ jetispewi, uşaqqa otınnıñ waqtılı quyılmawı, äwe kemesi üşin jerdegi qızmet körsetw qural-jabdıqtarınıñ (jürgizwşi, tirkewge alatın mäşïne) jetispewi, äwe qawipsizdigi män-jayına arnalğan aldın ala tekserw beketterinde jolawşılardıñ jïnalıp qalwı) – 37 %;
- äwe kemelerin paydalanwğa baylanıstı (jolawşılardı tirkew texnologïyasınıñ buzılwı, äwe kemeleriniñ texnïkalıq aqawı) äwe kompanïyası qızmetteriniñ jumıstarına jäne texnïkalıq sebepter – 11% ;
- şekaradan ötkizw – 9 % ;
- resmï delegacïyalardı qabıldawğa baylanıstı äwe aylaqtarınıñ şektelwi, äwe keñistigin paydalanwğa arnayı rejïmniñ engizilwi – 8% payızdı quraydı.
Bul jağdayda bastı sebep – qajetti arnayı texnïkalardıñ: avtobwstardıñ, satılardıñ, uşaq bortına tağamdardı tïewge arnalğan avtolïftterdiñ, janarmay quyuşılardıñ jäne äwe kemelerin arnayı suyıqtıqpen öñdew mäşïneleriniñ tïisti mölşerde jetispewi bolıp tabıladı.
Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstrligi uşw turaqtılığın qamtamasız etw üşin ünemi baqılaw jasap otıratının ayta ketken orındı. Mısalı, 2007 jılı osı mäsele boyınşa sala swbektilerimen segiz ret keñes ötkizildi. Uşw turaqtılığınıñ buzılwına äkelgen aşılğan kemşilikterdi joyu jöninde tapsırmalar berildi. Äwe aylaqtarı men äwe kompanïyaları qızmetteri basşılarınıñ jäne personaldarınıñ jawapkerşilikterin arttırw boyınşa is-şaralar äzirlendi.
Sonımen qatar, azamattıq äwe qatınası salasında äwe tasımalınıñ ösw qarqını joğarı küyinde qalıp otırğanın da atap aytqan jön. 2007 jılı elimiz äwe kompanïyaları 2,7 mln. jolawşını tasımaldadı, ol 2006 jılmen salıstırğanda 38 %-ğa artıq.
Ösip otırğan suranıstı qamtamasız etw üşin “Eyr Astana” operacïyalıq lïzïng negizinde tört äwe kemesin satıp alwdı josparlap otır, al olardıñ äwe kemesi parkindegi uşaqtardıñ jalpı sanı jıl soñında 22 birlikti quraydı. Sonımen qatar, “Eyr Astana” kompanïyasınıñ menşigine “Eyrbas-320” jäne “Boïng-787” toğız äwe kemesin satıp alwğa arnalğan şart jasasw jönindegi jumıstar jürgizilwde.
Öñirlik äwe jelileri boyınşa qatınaytın jolawşılar äwe kemeleriniñ parkin jañğırtwdı qajet etedi. Qazirgi waqıtta Kölik jäne kommwnïkacïyalar mïnïstrligi «Bombarde» jäne «Embraer» ülgisindegi öñirlik uşaqtardıñ kompanïya-öndirwşilerimen kelissözder jürgizwde. 2012 jılğa deyin jaña uşaqtarğa degen qajettilik şamamen 20 birlik boladı dep josparlanwda.
Jaña öñirlik uşaqtardı operacïya jürgizw jäne qarjılıq lïzïngterdi qoldana otırıp satıp alw közdelip otır. Ol üşin elimizdegi türli qarjı ïnstïtwttarınıñ qarajattarın tartw josparlanwda.
Jeti negizgi äwe aylaqtarınıñ uşw-qonw jolaqtarı Xalıqaralıq avïacïya uyımdarınıñ talaptarına säykes keledi. Qazirgi zamanğı jolawşılar termïnaldarı Astana, Almatı (ekinşi termïnal qurılısı salınwda), Qarağandı jäne Aqtöbe (termïnal qurılısı ayaqtalwğa jaqın) bar.
Aqtaw jäne Qostanay qalalarınıñ (koncessïondıq negizde), sonday-aq byudjettik qarajat esebinen Qızılorda qalasınıñ äwe aylaqtarın jañğırtw orta merzimdi kezeñge arnalğan basım joba bolıp tabıladı.
Aldağı waqıttarı uşw-qonw jolaqtarın, aerovokzal keşenderin qayta qurw (salw) jäne öñirlik äwe aylaqtarın arnawlı texnïkaların jañartw byudjettik ïnvestïcïyalardıñ esebinen, sonday-aq jobanıñ qaytarımdılığı twralı saraptama qorıtındısı bar bolğan jağdayda koncessïyalıq jağdayda kezeñ-kezeñde jüzege asırw közdelwde.
Qazirgi zamanğı öñirlik äwe kemelerin satıp alw jäne äwe aylaqtarın jañğırtw işki äwe qatınastarın damıtw üşin qajetti jağdaydı qamtamasız etedi dep aytwğa tolıq negiz bar. Bügingi tañda turaqtı uşw reysteri 40 işki äwe bağıttarı boyınşa, onıñ işinde byudjettik qarjılandırw (jılına 660 mln. teñge) esebinen toğız bağıt boyınşa jüzege asırıladı. Jıl sayınğı memlekettik qarjılandırwdıñ
kömegimen işki äwe qatınasın odan äri damıtw üşin älewmettik mañızı bar jaña on eki oblısaralıq äwe reysin aşw közdelip otır. Swbsïdïyalawğa jumsalğan şığındardıñ bir böligi salıqtardıñ esebinen qaytarıladı.
Äwe tasımalına arnalğan tarïfter işki bağıttardıñ basım böliginde 2002 jıldan beri özgerissiz qaldı. 2007 jılı munayğa degen älemdik bağanıñ öswine baylanıstı avïakerosïniñ bağası orta eseppen 17-20 %-ğa öswi äwe bïletteri qunınıñ öswine äser etwi mümkin.
Odan basqa, Qazaqstandağı avïacïya otının öndirw kölemi salanıñ talabın qanağattandırmaydı (avïacïya otınınıñ 60 %-dan astamı Reseyden äkelinedi). Osı jağdaylardı eskere otırıp, salanı turaqtı avïaotınmen qamtamasız etw boyınşa mınaday:
- avïaotın narığındağı turaqtılıqtı qamtamasız ete alatın «Samurıq» xoldïnginiñ quramına enetin ulttıq kompanïyalardı avïaotınd jetkizip berw narığına engizwdi;
- avïakerosïndi şığarw kölemin arttırw maqsatında qoldanıstağı munay öñdew zawıttarın jañğırtw jäne jañasın salwdı usınatın is-şaralar äzirlendi.
Jalpı, mïnïstrlik usınıp otırğan salanı damıtw boyınşa is-şaralar 2009-2011 jıldarğa arnalğan Qazaqstan Respwblïkasındağı azamattıq avïacïyanı odan äri damıtwdıñ keşendi şaralar josparında körinis tabatın boladı.
– Elbasınıñ bïılğı Joldawında memlekettik şığıstardıñ älewmettik şığıstardan basqasın qısqartw twralı äñgime boldı. Osığan baylanıstı elimizdiñ tranzïttik älewetin arttırw üşin jüzege asırılatın xalıqaralıq, respwblïkalıq mañızdı joldar qurılısınıñ toqtap qalw qawpi joq pa?
– Avtojol salasın qarjılandırwdıñ jalpı kölemi Bağdarlamağa säykes keledi. Salanı damıtwdı qarjılandırw qısqartwğa uşıramaydı dep oylaymın, öytkeni joldar da älewmettik mäseleler qatarına jatadı.
– Jıljımalı quramınıñ tapşılığın azaytw üşin bïıl otandıq kölik-maşïna jasaw salasın damıtwdıñ keşendi is-şaraların äzirlep, onı iske asırwğa kirisw kerektigi jöninde Elbasınıñ aytqan sözderi ayrıqşa mañızdı bolıp tabıladı. Bul jöninde Sizdiñ pikiriñiz qanday?
– Jük vagondarınıñ parki äbden tozıp, büginde onıñ deñgeyi 70 payızdan aswı köñildi könşite qoymaydı. Soñğı tört jılda jeti mıñnan astam jük vagondarın satıp aldıq. Bul rette, 200 mïllïonnan astam AQŞ dollarına jer üsti quraldarın tarttıq. Vagondardı jaldaw aqısınıñ tömendigi ïnvestïcïyalıq qajettilikterdi qamtamasız etwge jäne qajet kölemde vagondar quramın satıp alwğa mümkindik bermeydi. Sonımen qatar, vagondardıñ qunı jıl sayın öse tüswde. Mısalı, 2005 jılı jartılay vagondardıñ bağası şamamen 5 mln. teñge bolsa, 2007 jılı olardıñ bağası 7 mln. teñgeden asıp tüsti, yağnï 33 payızğa qımbattadı. Qazirgi waqıtta respwblïkamızdağı tasımaldawğa jaramdı jük vagondarınıñ jalpı sanı 78 760 vagondı quraydı.
Bügingi tañda temirjolda menşik ïesindegi parkterdiñ vagondarı jumıs isteydi. Olar jalpı kölemniñ 15 payızın qamtïdı. Vagondar quramınıñ orın alıp otırğan tapşılığın eskere otırıp, «Qazaqstan temir jolı» Ulttıq Kompanïyası» AQ körşi elderdiñ temir jol äkimşilikteri jük vagondarınıñ parkin tartwğa mäjbür bolıp otır. Olardıñ kölemi 28 payızdı quraydı.
Tağı ayta ketetin jağday, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Kölik strategïyasına säykes 2015 jılı Qostanay – Jeleznorwdnaya, Maqat – Qandıağaş, Almatı – Aqtoğay, Aqtoğay – Dostıq, Aqtoğay – Moyıntı, Tobıl – Qandıağaş temirjol tarmaqtarın elektrlendirw közdelgen. Bul tarmaqtarğa qızmet körsetw üşin qosımşa 84 elektrovoz qajet etiledi. Sondıqtan aldağı waqıttarı lokomotïvter tapşılığı orın
alwı mümkin.
Lokomotïvterdiñ qızmet etw merzimi aytarlıqtay uzaq. Ğılım men texnïkalıq progress lokomotïvterge degen jaña texnïkalıq talaptardı ayqındaydı. Bul jağday, sonday-aq texnïkalardıñ moraldıq eskirwine de äkeledi.Lokomotïv parkin jañartw mınaday: jaña lokomotïvterdi satıp alw, jañğırtw arqılı paydalanw merzimin uzartw, kürdeli jöndewden ötkizw arqılı merzimin uzartw sekildi bağıttarda jürgiziledi.
«Astana – Almatı – Astana» bağıttarı boyınşa jürdek jolawşılar tasımalın qamtamasız etw maqsatında Qıtayda jasalğan, KZ serïyalı jolawşılar tasımalına arnalğan bes jürdek elektrovoz satıp alındı.
Mäseleni şeşwdiñ eñ oñtaylı jolı – paydalanw merzimi boyınşa esepten şığarılğan lokomotïvterdi qayta jañartw bolıp otır. Ol jaña lokomotïvterdi satıp alwğa qarğanda arzanğa tüsedi jäne elektrovozdardı kürdeli jöndewden ötkizgengenen göri qazirgi talaptarğa säykes texnïkalıq-paydalanw körsetkişterin arttırw älde qayda joğarı boladı. 2003 jıldan bastap küş jabdıqtarın Djeneral-Elektrïk (AQŞ) kompanïyasınıñ dïzel-generator qondırğılarına awıstırw arqılı 162 teplovoz paydalanwğa engizildi.
2006 jıldan bastap eki sekcïyalı magïstraldı elektrovozdardı jañğırtw şarası Atbasar elektrovoz jöndew zawıtında qolğa alındı. Agregattarı men jelilerin joğarı texnologïyalıq jäne qızmet körsetwde ünemdi jabdıqtarmen awıstıra otırıp, elektrovozdardıñ paydalanw merzimin 20 jılğa deyin uzartwğa boladı.
Bul mäseleni tübegeli şeşw üşin Ükimet qawlısımen Astana qalasında lokomotïvterdi qurastırw zawıtın salw közdelip otır. Zawıttıñ jobalıq qwatı jılına 150 birlik bolıp tabıladı. Jaña zawıttıñ qunı 125,792 mln. AQŞ dolların quraydı. Onıñ qurılısı «Qazaqstan temir jolı» Ulttıq Kompanïyası» AQ qarajatı esebinen salınadı. Zawıt qurılısı 2008 jılğı 2 toqsanda bastalıp, 2009 jılğı 4
toqsanda ayaqtaladı dep, 1,5 jıldıq merzimge josparlanıp otır.2008 jılı AQŞ-ta jasalğan «Evolution» serïyalı 10 teplovozdı CHHerbïnkada (Resey, Mäskew) sınaqtan ötkizw josparlanwda.
– Mazmundı äñgimeñiz üşin raxmet!
