QR Awıl şarwaşılığı mïnïstri Aqılbek Kürişbaevtıñ "QazAqparatqa" bergen suxbatı
"QazAqparat", 4 mamır, 2008 jıl
Awıl şarwaşılığı mïnïstri A. Kürişbaev: Köksaray - darïyanıñ tömengi jağına sw jiberw mölşerin rettep otıradı
Qazaqstan agrarlı memleket bolğandıqtan, el ekonomïkasın damıtwda QR Awıl şarwaşılığı mïnïstrligine jüktelip otırğan mindet orasan. Sonıñ biri - elimizdiñ azıq-tülik narığınıñ qawipsizdigin qamtamasız etw.
Osı jäne agroönerkäsip keşeni salasında kezdesip otırğan özge de kökeykesti mäselelerdi şeşwde qanday jumıstar atqarılıp jatqandığı twralı Awıl şarwaşılığı mïnïstri Aqılbek Kürişbaev QazAqparat tilşisine bergen suxbatında äñgimeleydi.
- Aqılbek Qajığululı, älemdik narıqta qalıptasqan jağdayğa baylanıstı ağımdağı jıldıñ ekinşi jartısında elimizdiñ azıq-tülik narığında bıltır küzdegidey qïınşılıq qaytalanwı mümkin degen äñgimeler aytılıp jür. Azıq-tülik narığınıñ qawipsizdigin qamtamasız etw üşin mïnïstrlik tarapınan naqtı qanday şaralar qolğa alınıp jatır?
- Qazir xalıqtıñ işip-jemine qajetti tamaq önimderiniñ negizgi toptarı ulttıq normalarğa säykes otandıq öndiris esebinen qamtamasız etiledi. Al işki narıqtağı bağağa älemdik azıq-tülik narığındağı turaqsızdıq tikeley ıqpal etetini sözsiz. Degenmen, bizdiñ Ükimet işki narıqtıñ qawipsizdigin qamtamasız etw mindetin orındap jatır. Azıq-tülik tawarlarınıñ kürt qımbattap ketpewi üşin jäne osılayşa öndirwşilerdiñ de, tutınwşılardıñ da müddesin qorğaw maqsatında Awıl şarwaşılığı mïnïstrligi birqatar mexanïzmdi dayındadı. Mäselen, azıq-tüliktiñ negizgi türlerin satıp alw arqılı bağa ïntervencïyaları jüzege asırıldı. Memlekettik astıq qorları qurıldı. Olardı satıp alw men satw astıqtıñ memlekettik qorın qalıptastırw, saqtaw jäne jañartw, sonday-aq, otandıq tawar öndirwşilerdi qoldaw jäne işki narıqtağı bağanıñ öswin boldırmaw maqsatında jasaldı.
Mal şarwaşılığı önimderiniñ memlekettik qorın qalıptastırw üşin «Mal önimderi korporacïyası» AQ mamandandırılğan uyımı sïır etin satıp aldı. Bul da bağa ïntervencïyasın jüzege asırwğa jumsalwda. Narıqtağı azıq-tülik tawarları bağasınıñ turaqtılığı köbine awılşarwaşılığı önimin öndirw kölemine de baylanıstı. Osı maqsatta bizdiñ mïnïstrlik awılşarwaşılığı öniminiñ negizgi türlerin köbeytw bağıtında birqatar byudjettik bağdarlamalardı iske asırıp jatır.
Mal şarwaşılığında sïırdıñ, şoşqa men qus etin öndirwge swbsïdïya bölip otır. Sonımen qatar jumırtqa, süt jäne qoy etin öndirw salasın swbsïdïyalawdıñ jaña bağıttarın engizdik. Ösimdik şarwaşılığında egistiktiñ basımdıqqa ïe önimderiniñ 1 gektarına ketetin janar jağar maydıñ, mïneraldıq tıñaytqıştardıñ, tuqım därilewişter men gerbïcïdterdiñ şığınına swbsïdïya berilip keledi. Baqşa önimderi men kartop basımdıqqa ïe daqıldardıñ tizbesine engizildi. Osılayşa turğındardı kökönis-baqşa önimimen jäne kartoppen qamtamasız etw mäselesin şeşwdi közdep otırmız.
Jemis-kökönis klasterin damıtw şeñberinde önimdi saqtaytın jaña orındar salw jäne burınğıların qalpına keltirw, jılıjaylar men tamşılap swarwdıñ qazirgi zamanğı jüyelerin salw jönindegi jumıstar jalğasıp jatır. Bïıl «QazAgro» Ulttıq xoldïngi» AQ iri süt tawarların öndiretin fermalar qurw, mal bordaqılaw alañdarın salw jobaların, sonday-aq, awılşarwaşılığı önimin tereñ qayta öñdew öndirisin jüzege asırwdı jalğastıradı.
Sonımen qatar, mïnïstrlik «Azıq-tülik qawipsizdigi mäseleleri boyınşa Qazaqstan Respwblïkasınıñ keybir zañ aktilerine özgerister men tolıqtırwlar engizw twralı» Zañınıñ jobasın äzirlew jöninde jumıs jürgizip jatır. Ol qabıldansa, respwblïkamızğa äkelinetin jäne elimizden sırtqa şığarılatın azıq-tüliktiñ negizgi türlerine tıyım salw nemese şektew qoyudıñ talaptarı men şarttarın rettewge, turaqtandırw jäne ïntervencïyalıq qorlardı qalıptastırw men paydalanw, sonday-aq tamaq önimderiniñ negizgi türlerine sawda üstemesin engizw mäselelerin bekitwge zañ jüzinde mümkindik twadı.
- Agroönerkäsip keşenin qoldaw maqsatında Ükimet rezervinen qosımşa 64 mlrd. teñge bölingen edi. Osı qarjı naqtı qanday maqsattarğa jumsalatınını taratıp aytsañız...
- Elimizdiñ azıq-tülik qawipsizdigin qamtamasız etw jäne agroönerkäsiptik keşenniñ basım salaların damıtw maqsatında Ükimet rezervinen Awıl şarwaşılığı mïnïstrligine qosımşa 64 168,6 mln. teñge bölindi.
Birinşiden , bul qarjınıñ 1 300,0 mln. teñgesi ekinşi deñgeydegi bankter arqılı awıl şarwaşılığı önimin öñdeytin käsiporındarğa olardıñ aynalım qarajatın tolıqtırwğa beretin nesïeler boyınşa sıyaqı stavkasın swbsïdïyalawğa bölinip otır. Bul qarajat käsiporınnıñ aynalım qarajatınıñ ünemdelwine, öndiristi jetildirwge, jaña önim türlerin şığarwğa, qosımşa şïkizat satıp alwğa jağday jasaydı. Nätïjesinde dayın önimniñ kölemi artadı.
Ekinşiden, qazirgi kezde elimizde käsiporındardıñ negizgi quraldarınıñ tozığı jetken, biraq köpşiliginiñ materïaldıq-texnïkalıq bazasın jañartwğa qarajattarı jetispeydi. Awılşarwaşılığı önimderin öñdeytin käsiporındarğa lïzïngtik kompanïyalardıñ jäne ekinşi deñgeydegi bankter usınatın jabdıqtar lïzïngi boyınşa sıyaqı stavkaların swbsïdïyalaw köptegen käsiporındardıñ negizgi quraldarın qalpına keltirwge jäne zamanwï tenïkalar men texnologïyalardı qoldanwğa mümkindik beredi. Sol üşin Ükimet rezervinen 1 102,0 mln. teñge qarajat bölindi.
Üşinşiden, ağımdağı nısanalı transferttermen agroönerkäsip keşenin damıtwdı memlekettik qoldawğa (swbsïdïyalawğa) oblıstardıñ jäne Astana, Almatı qalalarınıñ byudjetterine – 14 925, 6 mln. teñge, qarastırıldı. Bul qarjınıñ 961,9 mln.teñgesi tuqım şarwaşılığın damıtwdı qoldawğa, 359,7 mln.teñgesi (bul qosımşa qarjı) asıl tuqımdı mal şarwaşılığın damıtwğa bölinip otır.
Älemdegi munay bağasınıñ qımbattawı otandıq tawar öndirwşilerge tawarlıq-materïaldıq qundılıqtar men dïzel otının satıp alwda qïındıqtar twğızıp otır. Bïıl köktemgi egin egw nawqanı aldında qazir negizgi şığındardı jabw üşin 2008 jılı basımdı daqıldar boyınşa egis alqabın 17,2 mln. ga jetkizw maqsatında köktemgi egis jäne egin jïnaw jumıstarına şığatın şığındı swbsïdïyalawğa – 7 195,0 mln.tenge qarjı qarastırılıp otır. Awılşarwaşılıq tawarın öndirwşilerge sw jetkizw boyınşa körsetiletin qızmetterdiñ qunın swbsïdïyalawğa bölingen qosımşa – 400,0 mln. teñge respwblïkamızdıñ swarmalı jerleriniñ swmen qamtamasız etilwin saqtap, qol jetkizgen deñgeyden asırwğa mümkindik beredi. Respwblïkamızdıñ turğındarın jemis-jïdekpen tolıq qamtamasız etw üşin keminde 11 960 ga jemis daqıldarın jäne 2 286 ga jüzim otırğızw qajet bolıp otır. Osı qajettilikti qamtamasız etw maqsatında jemis daqıldarı men jüzimniñ köp jıldıq ekpelerin otırğızwdı jäne ösirwdi qamtamasız etwge qosımşa 365,9 mln. tenge qarajat qarastırılwda. Jurtşılıqtıñ sawda orındarında sapalı sïır etin, şoşqa etin, qoy etin, tawıq etin jäne jumırtqanı tömen bağada satıp alwı üşin 5 643,1 mln. teñge mal şarwaşılığı öniminiñ önimdiligin jäne sapasın arttırwdı swbsïdïyalawğa bölindi. Bul tüpki nätïjede narıqtağı ïmporttıñ ülesin kemitwge mümkindik beredi.
Törtinşiden, 2008 jılı 517 mıñ tonna köleminde astıq satıp alwğa 6,2 mlrd. tenge respwblïkalıq byudjetten qaralğan bolatın. Alayda narıqtağı astıq bağasınıñ kürt öswi (2007 jılı 1 tonnası 13 500 teñge bolsa, 2008 jılı 30 375 teñgege şıqtı) azıq-tülik qawipsizdigin jäne jumıldırw qajettilikterin qamtamasız etwge josparlanğan kölemniñ 40-50 payızın ğana qanağattandırıp otır. Osı jağdaydı esepke alıp, tolıq kölemde, yağnï 517 mıñ tonna qosımşa astıq satıp alwğa 5 941,0 mln. teñge qarjı qarastırılğan.
Besinşiden, agroönerkäsiptik keşendi damıtwdıñ basım bağıttarın qarjılandırw boyınşa «QazAgro» Ulttıq xoldïngi» AQ is-şaraların iske asırwğa – 40 900,0 mln. teñge, sonıñ işinde 34 900,0 mln. teñge xoldïngtiñ jarğılıq kapïtalınıñ artwına, 6 000,0 mln. teñge köktemgi egis jäne egin jïnaw jumıstarın jürgizw üşin mïneraldıq tıñaytqıştardı satıp alwğa bağıttaldı.
- Sarapşılar elimizde qant jäne ösimdik mayı önimderine degen suranıstı tolıq ötey alatınday älewet bar ekenin aytadı. Eger onday älewet bar bolsa, otandıq öndiristi damıtw bağıtında qanday şaralar atqarılıp jatır?
- Elimizdegi ösimdik mayı men qant öndiretin zawıttardıñ öndiristik qwattılığınıñ işki suranısımızdı tolıq qamtamasız etwge mümkindigi bar. Biraq soñğı jıldarı bul daqıldardıñ egis alqaptarı är türli sebepterge baylanıstı qısqarıp ketti. Onıñ üstine qant qızılşasın egetin texnologïyanıñ äbden tozığı jetken. Qızılşa sebetin mamandandırılğan qurılımdar qattı quldırap ketti. Şağın şarwa qojalıqtarınıñ qızılşa ösirwge şamaları jetpeydi. Soğan baylanıstı bïıldan bastap, qant qızılşası da basımdıqqa ïe daqıldar qatarına jatqızıldı. Almatı men Jambıl oblıstarında qant qızılşasın ösirw men qayta öñdewdi jañğırtwdıñ 2008-2010 jıldarğa arnalğan bağdarlamaları dayındaldı. Osı bağdarlamağa säykes, aldağı jıldarı qant qızılşasınıñ egis kölemin ulğaytw josparlanıp otır. Qant qızılşasın öndirw jäne öñdew klasterin qurw bağıtındağı keleli şaralar atqarılıp jatır.
Sonımen qatar öndiristerdi şïkizat bazasımen qamtamasız etw maqsatında awılşarwaşılıq daqıldarına beriletin swbsïdïya kölemi de köbeydi. Mäselen, bul soma maylı daqıldardıñ bir gektarına - 1200 teñgeden 4800 teñgege deyin östi. Al qant qızılşasınıñ är gektarına burın 10174 teñge beriletin bolsa, qazir bul kömek 50 000 teñgege deyin jetti. YAğnï bıltırğı jıldardan bes esege jwıq köp. Osı jıldarğa deyin qant qızılşasımen aynalısatın şarwaşılıqtardıñ tuqım sapasın jaqsartwğa, awıl şarwaşılığı daqıldarınıñ biregey tuqımdarın öndirw şığındarın ötewge respwblïkalıq byudjetten qarajat bölinip keldi. Bul jumıs bïıl da jalğasın tabwda.
- Soñğı kezde mïnïstrlik awılşarwaşılıq daqıldarın öñdewge bölinetin swbsïdïyalar kölemin birneşe ese köbeytetini twralı aytılıp jür. Bul Qazaqstannıñ DSU-ğa müşe bolw üderisin sozıp jibermey me? Jalpı, elimizdiñ agoönerkäsip keşeni DSU-ğa kirwge dayın ba?
- Qazirgi tañda Qazaqstannıñ agroönerkäsip keşeni DSU-ğa kirwge dayındalıp jatır. Qazaqstannıñ DSU-ğa kirwdegi kelissözder barısında awılşarwaşılığı salası boyınşa mına mäseleler talqılanadı: birinşi, qazaqstandıq önimge ïmporttıq kedendik tarïfter qoldanw. Kelissözder üderisinde Qazaqstannıñ ustanımı otandıq agrosektor üşin sezimtal bolıp tabılatın tawarlar boyınşa DSU-ğa kirgennen keyin ïmporttıq kedendik baj salığı stavkaların baylanıstırwdıñ, qoldanıstağı tarïftermen salıstırğanda joğarı därejesin qoldanw mümkindigin saqtawğa sayadı. Ekinşi, awılşarwaşılığın işki qoldaw. Bul mäsele boyınşa da kelissöz ustanımı awılşarwaşılığı tawar öndirwşileriniñ müddelerin qorğaw jäne agroönerkäsip keşenin qoldawğa qajetti kölemdi saqtaw bolıp tabıladı. Üşinşi, sanïtarlıq jäne fïtosanïtarlıq normalar men erejelerdi qoldanw. DSU-ğa kirw kezinde Qazaqstan sanïtarlıq jäne fïtosanïtarlıq şaralar nemese SFS şaralar boyınşa kelisimge säykes, şektewler tek fïtosanïtarlıq täwekeldiliktiñ ğılımï negizdelgen qağïdaları negizinde ğana qabıldawı tïis. Bul Qazaqstanğa veterïnarlıq jäne fïtosanïtarlıq qawipsizdik jüyesiniñ barlığın qayta qalpına keltirwdi talap etedi.
Bir sözben aytqanda, osı künderi Qazaqstannıñ DSU-ğa kirer kezeñinde awılşarwaşılığı salasınıñ turaqtılığın jäne bäseke qabilettiligin köterwge bağıttalğan köptegen şaralar jüzege asırılıp jatır. Al jalpı alğanda, awılşarwaşılığı salasında bayqalğan soñğı jıldardağı turaqtı ösim Qazaqstannıñ tawar öndirwde, bäsekege qabilettiligin joğarılatwda belgili bir artıqşılığı twralı qorıtındı jasawğa mümkindik beredi. Al azıq-tülik önimderiniñ bäsekege qabilettiligi elimizde jürgizilip jatqan agrarlıq sayasaqa baylanıstı.
DSU-ğa kirwge dayındıq barısında, mïnïstrlik awılşarwaşılığı önimderin qayta öñdew jäne tamaq önerkäsibi boyınşa köptegen şaralar qabıldawda. Bul rette nesïeler boyınşa banktik sıyaqı stavkaların arzandatw; jabdıqtardıñ lïzïngin uyımdastırw; käsiporındardıñ sapa jäne qawipsizdik menedjment jüyesin äzirlew, engizw jäne sertïfïkattawğa ketetin şığındardı swbsïdïyalaw; agroönerkäsip keşeni salaların damıtwdıñ normatïvtik-metodïkalıq baza dayındaw boyınşa byudjettik bağdarlamalar iske asırılıp jatqanın aytıp ötken jön. Atalğan şaralar elimizdiñ agroönerkäsip keşeniniñ DSU-ğa kirwden keyingi saldarın jeñildetwine, tawarlardıñ bäsekege qabilettiligin joğarılatwğa, eksportqa bağdarlanğan tawarlardı damıtwğa jäne awıl şarwaşılığındağı sırtqı sawdanıñ ırıqtandırılwınan twındaytın keybir keri äserlerdi boldırmawğa ıqpal etedi.
- Qazaqstannıñ eti men et önimderin eksportqa şığarw maqsatında elimizdiñ birqatar aymaqtarında mal bordaqılaytın keşender salw jöninde mäsele köterilip edi. Qazir osı jumıs qalay jürip jatır?
- Qazir «Mal önimderi» korporacïyası «ïnfraqurılımı damığan, xalıqaralıq talaptarğa säykes keletin zamanawï mal bordaqılaw alañdarın qurw» jobasın iske asırw jönindegi is şaralar josparına säykes jumıs istep jatır. Almatı jäne Şığıs Qazaqstan oblıstarında eki mal bordaqılaw alañdarınıñ texnïkalıq-ekonomïkalıq negizdemesi dayın. Qazirgi waqıtta olardıñ jobalıq – smetalıq qujattar dayındaw jumıstarı jalğasıp jatır. Osı jumıstardı ayaqtap jäne bïıl küzde mal bordaqılaw alañdarın iske qoswdı josparlap otırmız. Qalğandarı kelesi jıldarda jüzege asırılmaq.
- Siz basqarıp otırğan mïnïstrliktiñ qaramağına orman, añ şarwaşılığı da kiredi. Soğan oray, elimizdiñ tağı bir baylığı -janwarlar älemin qorğaw salasında qordalanıp qalğan mäseleler twralı da xabardar etseñiz. Bul töñirektegi mäseleler qalay şeşilip jatır?
- Ötken on jıldıqta Qazaqstanda jabayı tuyaqtı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan türleri men kïikterdi saqtaw eñ kürdeli is boldı. Jabayı, tuyaqtı janwarlar men kïikterdi eti, müyizi sïyaqtı t.b. da önimderi üşin qasaqana atw köbeyip ketti. Mısalı 1993 jılı kïikterdiñ sanı 1269,0 mıñ bolsa, on jıldan keyin 21,2 mıñğa deyin azayıp ketti. Basqa sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan jabayı tuyaqtı janwarlardıñ türleri de sïrey bastadı. Osı problemalardı eskere otırıp Ükimet jabayı tuyaqtı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan türleri men kïikterdi saqtaw bağdarlamasın iske asırwğa erekşe mañız berip, iske kiristi. Söytip bağdarlama qabıldanıp, qarajat bölindi.
Orman jäne añşılıq şarwaşılığı komïteti jabayı tuyaqtı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan türlerin saqtaw, qalpına keltirw jumıstarın atqarwğa jäne qızmetterdi körsetwge «Añşılıqzooöndiris» birlestigi» Respwblïkalıq memlekettik qazınalıq käsiporının bekitti. Bul käsiporın kïikterdi üş aymaqta - üstirt, jayıq jäne betpaqdala taralımdarında qorğawdı, yağnï olar şoğırlanğan jerlerde - Aqmola, Aqtöbe, Almatı, Atıraw, Jambıl, Qarağandı, Qızılorda, Qostanay, Mañğıstaw jäne Oñtüstik Qazaqstan oblıstarınıñ awmaqtarında jüzege asırdı.
«Añşılıqzooöndiris» jüyesinde 2005-2007 jıldarı kïikterdi qorğaw üşin 83 ïnspektordan jäne 43 avtomobïl texnïkasınan turatın 9 ïkemdi otryad qurıldı, jabayı tuyaqtı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan türlerin qorğawdı 53 ïnspektordan jäne 20 kölikten turatın 7 tirek beketteri jüzege asırdı. Qorğaw is-şaraları ötimdiligi joğarı avtokölikti qoldanıp, vaxtalıq ädispen jürgizildi. Ïkemdi otryadtar men ïnspektorlar quramı osı zamanğı baylanıs jäne navïgacïya quraldarımen, qarw-jaraqpen jäne arnayı kïimmen, sonday-aq foto jäne beyne texnïkamen jaraqtandırılğan.
2005-2007 jıldarı kïikterdi qorğaw boyınşa jürgizilgen is-şaraları barısında ïnspektorlar brakonerliktiñ 34 faktisin anıqtadı, bul orayda 210 kïik zañsız oljalanğan. Materïaldar is jürgizw şeşimin qabıldaw üşin quqıq qorğaw organdarına berildi, 18 fakt boyınşa tabïğat qorğaw zañnamasın buzwşılar qılmıstıq jawapkerşilikke tartılıp, keltirilgen nuqsandı ötedi. Jabayı tuyaqtı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan basqa da türlerin qorğaw is-şaraların jürgizw kezinde 2005-2007 jıldarı brakonerliktiñ 12 faktisi anıqtalıp, 19 qaraquyrıq pen 3 arqar zañsız oljalanğanı belgili boldı. Materïaldar is jürgizw şeşimin qabıldaw üşin quqıq qorğaw organdarına berildi jäne 8 fakt boyınşa brakonerler negizinen şarttı türde bas bostandığınan ayırw türinde qılmıstıq jazağa tartıldı.
Komïtettiñ 2005 jılğı 22 qırküyektegi № 206 buyrığımen, ğılımï maqsattarda paydalanwdan basqa, 2011 jılğa deyin Qazaqstan Respwblïkasınıñ bükil awmağında kïikterdi oljalawğa, sonday-aq olardıñ müyizderi men önimin jïnawğa, dayındawğa, satıp alwğa nemese satwğa tıyım salındı.
Bağdarlama şeñberinde 2005-2007 jıldarı soñğı onjıldıqtarda tuñğış ret Qazaqstan awmağında jabayı tuyaqtı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan türleriniñ esebin alw men olardıñ monïtorïngi, qazirgi taralw aymağın anıqtaw jumıstarı jürgizildi. Avïacïya men jerdegi avtokölik qoldanılıp, janwarlar sanı ayqındaldı. 2007 jılı janwarlar sanı tïisinşe mınaday boldı: arqarlar – 12810, qaraquyrıqtar – 22186, toğay kermaraldarı – 356 jäne qulandar – 1872. Türler taralımdarınıñ jay-küyine turaqtı türde jedel bağalaw jürgizildi.
2007 jıldıñ esep derekteri Komïtet qoldanıp jatqan şaralardıñ nätïjesinde kïik sanınıñ azayu serpini toqtatılğanın jäne olardıñ sanınıñ 2003 jılğı 21,2 mıñnan 2007 jılı 54,8 mıñ basqa deyin köbeygeni bayqalatının körsetti. Onıñ işinde üstirt taralımınıñ sanı 15,6 mıñ bas, jayıq – 16,4 mıñ bas jäne betpaqdala – 22,8 mıñ bas boldı. Barlıq üş taralımda kïikterdiñ jınıs-jastıq quramı anıqtaldı 2006 jılmen salıstırğanda kïikter taralımdarında tuqım beretin atalıqtar ülesi köbeydi.
Qazaqstan Respwblïkası Ükimetiniñ 2006 jılğı qañtardıñ 26-ğı № 62 qawlısımen awmağında Tyan-Şan arqarı jäne jabayı janwarlardıñ sïrek kezdesetin jäne joyılıp bara jatqan basqa da türleri mekendeytin Sayram-Ögem memlekettik ulttıq tabïğï parki jäne 2007-şi jılğı aqpannıñ 14-gi № 109 qawlısımen Aqtöbe oblısında töldew, qıstaw kezeñinde kïikterdiñ taralımı şoğırlanatın negizgi orındar men jılıstaw joldarı ornalasqan, zañdı tulğa märtebesi bar Irğız-Torğay memlekettik tabïğï qorığı qurıldı.
Xalıqaralıq tabïğat qorğaw uyımdarınıñ ökilderi kïikti jäne ol mekendeytin jerlerdi qorğaw jäne ornıqtı paydalanw jönindegi ulttıq strategïyalarmen jäne is-qïmıl josparlarımen küş-jigerdi biriktirw qajettigin atap ötwde. Osığan baylanıstı Qazaqstan awmağında kïikterdi saqtaw üşin Qazaqstan, Resey, Özbekstan jäne Türkmenstan wäkiletti organdarınıñ osı janwarlardı qorğaw, ösimin molaytw jäne paydalanw jönindegi ekijaqtı kelisimderi qajet. Bul kïikterdiñ taralw aymağındağı memleketterge öz awmaqtarına awıp kelgen janwarlardı saqtaw jönindegi birlesken is-qïmıldı üylestire alwı üşin qajet. Bıltır mamır ayında QR Ükimetiniñ atınan men Türkmenstan Ükimetimen kïikterdi qorğaw, ösimin molaytw jäne paydalanw jöninde osınday kelisimge qol qoydım.
- Jwırda ğana Köksaray sw rettegişiniñ qurılısın salw twralı şeşim qabıldandı. Osı nısandı salwğa baylanıstı türli äñgime bar. Siz ne der ediñiz?
- Köksaray, qıstıñ küni 3-4 ay işinde joğarıdan ağıp keletin tasqın swdı jïnap alıp, jazda älewmettik-ekonomïkalıq jäne şarwaşılıq qajettilikterdi swmen tolıq qanağattandırwğa mümkindik beredi. Keybirewler nege sol swdı darïyanıñ arnasımen Aralğa jetkizbeymiz dep jatadı. Qıstıñ küni toñ bolıp jatqan jerge sw jayılsa, xalıqtı äbigerge salmay ma? Sonımen qatar Sizdiñ surağıñızğa baylanıstı naqtı aytatın bolsam, Köksaray darïyanıñ tömengi jağında otırğan eldiñ egin şarwaşılığın rettewge septigin tïgizwi tïis. Elbasınıñ özi bul mäseleniñ mañızdılığın aytıp, naqtı tapsırmalar berdi. Munday qadamğa biz bekerden-beker barıp otırğan joqpız. Burın Sırdarïyanıñ joğarğı jağındağı sw qoymaları ïrrïgacïyalıq rejimmen jumıs istegen. Joğarı jaqtan qısta jazdağıdan köbirek sw tüsetin bolsa, jazda sw swarmalı jerlerge jiberiletindikten bizge jetpey, tapşı bolıp jatadı. Al Köksaray sw rettegişi osı mäseleni şeşip, qıstıñ küngi sol swdı jïnap, señniñ köbesi sögile bastağannan darïyanıñ arnasına qaytadan jiberiledi. Mine sonda Köksaraydan tömen jatqan darïyanıñ arnasın özimiz retteymiz.
Osı jerde tağı bir närseni ayta ketw kerek. «Köksaray salınsa Oñtüstik Qazaqstan oblısı Qızılordağa sw bermey qoyadı» degen de pikirler aytıldı. Bul durıs emes. Öytkeni strategïyalıq mañızdı nısan retinde Köksaray sw rettegişiniñ bïligi bizdiñ mïnïstrliktiñ, Sw reswrstarın basqarw komïtetiniñ quzırında boladı. Xalıqtı äbigerge salıp turatın köktemdegi köp swdı eski arnalarğa burıp qumdarğa jibergenşe, jïnap alıp Sırdıñ atırawımen Kişi Aralğa bergen tïimdi. Eger, qumğa jibersek, Atıraw men Kişi Aral swsız qaladı. Al Köksaray men Şardara swı swarmalı jerlerdi tolıq qamtamasız etwge jetedi. Ekewiniñ biregey rejimi özenniñ gïdrologïyasın tabïğï jağdayğa keltiretinin jäne ekologïyanı jaqsartatının mamandar däleldep otır. Jıl sayın qıs mezgilinde Şardara merziminen burın tolıp, Sırdarïyanıñ tömengi ağısına sekwndına 700 tekşe metr sw tastawğa, swarw kanaldarı jüyesine jäne ıldï jerlerge sw jiberwge mäjbürmiz. Sonıñ özinde tömende ornalasqan eldi mekenderdi, şarwaşılıq nısandardı sw basw qawipi seyilmey tur. Özbekstannıñ Arnasay sw qoymasın salıp alwına baylanıstı, burınğıday artıq swdı tastaw mümkin emes. Eger Şardara sw qoymasın mölşerinen artıq toltıratın bolsaq, onıñ bögeti buzılwı mümkin? Ol darïyanıñ tömengi ağısında ornalasqan eldi mekenderge öte qawipti.
Endi osı mäseleniñ sayasï jağına awısatın bolsaq, Özbekstan 2004 jıldan beri osı salanı retteytin tört jaqtı Xattamağa qol qoyudan bas tarttı. Körşilerimizdiñ özara ortaq kelisimge kele almawınan mäsele şeşimin tappadı. Atalğan qujattar jasalğanda, qazirgi twındap otırğan kürdeli mäselelerdiñ bası aşılar edi.
