Qarjı mïnïstri Bolat Jämişovtiñ "Ayqın" gazetine bergen suxbatı
«Ayqın» 06.05.2008
«Ayqın»
06.05.2008
Bolat JÄMİŞOV, Qarjı mïnïstri: Ükimet qolğa alıp otırğan mindetter jetkilikti qarjılıq bazamen säykestendirilgen
– Bolat Bïdaxmetulı, ötken jıl Qazaqstan üşin asa qolaylı bola qoyğan joq. Ïnflyacïyanıñ joğarı deñgeyi, egemendi nesïe reytïnginiñ tömendewi... Bul bizdiñ Ükimettiñ ekonomïkalıq bloginiñ jumısın qayta üylestirw qajettigin körsetip turğan joq pa? Jeke pikiriñizdi bilgimiz keledi.
– Ötken 2007 jıl ekonomïkanıñ barlıq salaları üşin oñay bolğan joq. Ğalamdıq, barlıq aymaqtıq deñgeydi şarpığan qarjılıq-ekonomïkalıq qubılıstar birqatar elderdiñ ulttıq ekonomïkasına keri äser etti. Munıñ qatarında bizdiñ el de bar.
Ras, 2007 jılı ïnflyacïya deñgeyi eki tañbalı sanmen ölşenetin körsetkişten asıp ketti. Onıñ üstine, ïnflyacïyanıñ negizgi beleñ alwı sırtqı jäne işki sebepterge baylanıstı jıldıñ soñğı toqsanında orın aldı. Sonımen qatar, ïnflyacïyağa qarsı qajetti is-şaralardı iske asırw üşin memleket tïisti şaralardı qoldanwda: Qazaqstan Respwblïkasında ïnflyacïyalıq üderisterdi rettew jönindegi 2008-2009 jıldarğa arnalğan is-şaralar josparı bekitildi, aymaqtarda bağanı turaqtandıratın azıq-tülik qorları jumıs istedi. Qazaqstan Respwblïkası Bäsekelestikti qorğaw agenttigi jeke qurılım bolıp jasaqtaldı. Azıq-tülikke baj salığın waqıtşa azaytw jäne älewmettik mañızı bar tawarlardıñ işki öndirisin ıntalandırw sïyaqtı fïskaldi şaralar qabıldandı.
"Ükimettiñ ekonomïkalıq blogin qayta üylestirw" mäselesine qatıstı, eger bul mäsele tïisti memlekettik organdardıñ joğarıda atalğan ïnflyacïya, qarjılıq turaqtılıq jäne bügingi küni özekti bolıp otırğan basqa da mäselelerge qatıstı özara kelisilgen memlekettiñ sayasatın jürgizw jönindegi üylestirilgen jumıstı tuspaldasañız, onda Qarjı mïnïstrligi osı bağıt boyınşa Ekonomïka jäne byudjettik josparlaw mïnïstrligimen, Ulttıq bankpen, Qarjı narığı men qarjı uyımdarın rettew jäne qadağalaw agenttigimen jäne basqa da quzıretti organdarmen üylestire jäne kelise otırıp jumıs jürgizip otırğandığın atap ötken jön.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ älewmettik-ekonomïkalıq damwınıñ turaqtılığın qamtamasız etw jönindegi birinşi kezektegi is-qïmıldar josparı joğarıda atap ötken. Qazaqstan Respwblïkasında ïnflyacïyalıq üderisterdi rettew jönindegi 2008-2009 jıldarğa arnalğan is-şaralar josparı, Qazaqstan Respwblïkasınıñ qarjı sektorın damıtwdıñ 2007-2011 jıldarğa arnalğan tujırımdamasın iske asırw jönindegi is-şaralar josparı, eldegi jäne bank sektorındağı qarjılıq turaqtılığı mäseleleri jönindegi memorandwm sekildi birlesip iske asırılatın bağdarlamalıq qujattar osınıñ ayğağı.
Bul jayttardıñ bäri Ükimet quramındağı memlekettik qurılımdar jäne özge de quzıretti organdar bir-birimen üylestirile jäne kelise otırıp jumıs istep otırğandığın körsetedi.
– Reseydiñ üş qor bïrjası "RenassansKapïtal", "Troyka Dïalog" jäne "FİT Fortist İnvesments" Qazaqstanğa keldi. Olardıñ bizdiñ qor narığına qızığwşılığında qanday astar bar?
– Qazaqstannıñ qor narığına narıqta tamırlanıp ülgirgen jäne jaqsı atımen tanılğan reseylik ïnvestïcïyalıq kompanïyalardıñ kelwi olardıñ bizdiñ işki narıqtıñ bolaşağına senimmen qaraytının, moyındağanın bayqatadı. Ekinşi jağınan mıqtı oyınşılardıñ kelwi bizdiñ kompanïyalardı da jumıldırwğa tïis.
– Mïnïstr mırza, elde qarjı dağdarısınıñ aldın almasa da, sonıñ ıqpalın barınşa älsiretw mümkin be edi? Buğan kim kinäli?
– Aşıq narıqtıq, ğalamdıq ekonomïkada kez kelgen alpawıt el öziniñ qarjısın ğana emes, işki narığın keri äser beretin qubılıstardan 100 payız saqtandıra almaydı. Biraq Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik rettewşi tetikteri, eldiñ qarjı sektorınıñ täwekelin barınşa tömendetw jöninde belgili bir is-qïmıldar qoldanw üstinde.
– Jıl basında beleñ alğan ïnflyacïyanıñ bügingi körsetkişi osığan deyingi ïnflyacïyanı toqtatwdıñ därmensizdigin bayqatıp turğanın joqqa şığara almaytın şığarsız..
– Ïnflyacïya jönindegi mäselege keletin bolsaq, osınıñ aldındağı jawapta ïnflyacïyağa qarsı qajetti is-şaralardı iske asırw üşin memlekettik organdar tïisti şaralardı qoldanıp otırğanın atap öttim. Qazaqstan Respwblïkasınıñ Statïstïka jönindegi komïtetiniñ usınğan mälimetteri boyınşa, jıldıñ alğaşqı toqsanında ïnflyacïya deñgeyi mınanı quradı: qañtar ayında – 1,1 payız, aqpan ayında – 0,8 payız, nawrız ayında – 0,6 payız.
Osılayşa, ïnflyacïya deñgeyin tömendetw jöninde memleket tarapınan qoldanılıp otırğan şaralardıñ älsiz ekendigin tanıtıp otırğan joq, öytkeni osı bağıttağı memlekettik sayasat keşendi sïpatqa ïe.
– Ükimet ïnflyacïya öswine tejew bolw üşin qanday tetikterdi qoldan bosatpawı tïis edi dep oylaysız?
– Qaytalap aytamın, bul bağıtta barlıq küşter jumıldırılğan. Ükimet te, Ulttıq bank te ïnflyacïyanıñ zardabın jeñildetetin şaralardı qarastırıp jatır. Olardı iske asırwdıñ, naqtı ömirmen baylanıstıratın, qajet bolsa qabıstıratın quraldarı da oylastırıldı dep senimmen ayta alamın. Taratıp aytar bolsaq, Ükimet qolğa alıp otırğan mindetter normatïvtik quqıqtıq aktilermen, bağdarlamalıq qujattamalarmen jäne qısqa merzimde, jäne jedel jağdayda jüzege asıratın sïpatımen, jäne qajetti rettegiş tetikterimen, jäne jetkilikti qarjılıq bazasımen de säykestendirilgen.
– Salıq Kodeksiniñ jaña jobasın bir top sarapşılar dayındap jatır degendi estïmiz. Onda käsipkerlerdiñ usınısı eskerile me? Sebebi, "jaña joba käsipkerler üşin dayındalıp jatsa da, olardıñ usınısı eskerile bermeydi" degen pikirler aytıla bastadı.
– Özderiñiz biletindey, aqpan ayında Memleket basşısı "Qazaqstan xalqınıñ äl-awqatın arttırw, memlekettik sayasattıñ bastı maqsatı" attı Qazaqstan xalqına Joldawında Ükimet üşin basım bağıttardıñ biri retinde jaña Salıq kodeksin äzirlew dep anıqtadı.
Osığan baylanıstı, Qazaqstan Respwblïkası Premer-mïnïstriniñ ökimimen Qazaqstan Respwblïkası Salıq Kodeksiniñ jobasın äzirlewmen aynalısatın jumıs tobı qurıldı. Onıñ quramına memlekettik organdardıñ ökilderi ğana emes, bïznes qawımdastığınıñ ökilderi de kirdi, olardıñ usınıstarı teñ därejede eskeriledi. Sondıqtan sizdiñ "jaña joba käsipkerler üşin dayındalıp jatsa da, olardıñ usınısı eskerile bermeydi" degen pikiriñiz şındıqqa säykes kelmeydi. Osı jumıs tobınıñ qızmeti şeñberinde jaña Kodekstiñ tikeley qoldanıstağı zañ sïpatına ïe bolwına jäne äkimşilik etw sapasın äri salıq tölewşilerdiñ müddelerin üylestirwine barınşa köñil bölinetin boladı.
Memlekettik organdardıñ osı bağıttağı jumısındağı eñ bastısı – ekonomïkanıñ şïkizat emes sektorı üşin salıq jüktemesin jeñildetw.
Osılayşa, Ükimet osı deñgeyde ulttıq ekonomïkanıñ şïkizattıq sektorınıñ da, şïkizattıq emes sektorınıñ da teñgerimdi damwına umtılıp otırğandığın ayta ketken jön.
– Salıq Kodeksiniñ jaña jobasınıñ jañalığı nede?
– Şïkizattı emes sektorlar üşin salıq jügin jeñildetwge bağıttalwı dep oylaymın. Ükimet osı qadamı arqılı ulttıq ekonomïkanıñ şïkizattıq emes jäne şïkizattıq sektorı arasındağı ayırmaşılıqtı teñestirwge qadam jasap otır.
– Jaqında Resey baspasözi "Qazaqstannıñ valyutası devalvacïya qarsañında tur, sebebi teñgeniñ turaqtılığın qamtamasız etip turğan qarjı közi älsirep qaldı" degen aqparat tarattı. Bas qarjıger retinde osı pikirdi joqqa şığara alasız ba?
– Biz äw bastan-aq valyutanıñ erkin aynalımın qoldaymız. Ulttıq banktiñ mindeti onıñ jumısına keri äser etetin ıqpaldarğa jol bermew. Äytse de biz valyuta bağamı aynalımın qoldan turaqtandırwğa jol bermeymiz. Onıñ nığayuına nemese älsirewine valyuta bağamındağı özgerister ğana äser etedi.
Ulttıq bank tarapınan ayırbas bağamınıñ serpinine äser etw közi – jetkiliktigine eşkim kümän keltirmeytin altınvalyutalıq qorlar bolıp tabıladı.
– Endi suxbatımızdıñ arnasın Ulttıq qordıñ awılına qaray bursaq. Tek ötken jılı ğana Ulttıq qorğa munay sektorınan 1 trïllïon teñge tüsim tüsti. Osı qarajattıñ paydalanılwı twralı är türli pikir bar. Mısalı, Resey onı şetel valyutasımen Ortalıq bankinde saqtaytın bolsa, arab elderi şeteldik akcïyalardı satıp aladı eken. Siz qarjı mïnïstri retinde qanday usınıstar aytasız?
– Är el özderiniñ derbes jïnaq qorlarınıñ aktïvterin saqtaw jäne ïnvestïcïyalaw quraldarı men täsilderin tañdaw jäne qoldanw kezinde türli ädisti qoldanadı. Al Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq qorına qatıstı aytatın bolsaq, onda bul suraqqa bılayşa jawap berwge boladı.
Elimizdiñ zañnamasına säykes:
– Qordıñ kölemin jäne paydalanw bağıtın Qazaqstan Respwblïkası Ükimetiniñ usınısı boyınşa Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti anıqtaydı.
– Ulttıq Qordıñ qarajatı kepildendirilgen transfertti qamtamasız etwge jäne basqarw men awdïtke baylanıstı şığıstardı qarjılandırwğa jiberilwi tïis. Bul rette Ulttıq qordan munay emes sektordan tüsetin tüsimderdiñ azayuı saldarınan ağımdağı byudjettik bağdarlamalarğa jumsalatın şığıstardıñ artwın qarjılandırw üşin qosımşa qarajat alınbawı tïis, al ağımdağı byudjettik bağdarlamalarğa jumsalatın şığıstardıñ artwı közdelgen şektewlerdi eskere otırıp, tapşılıqtı qarjılandırw şeñberinde qarız alw esebinen jabılwı mümkin.
– Ulttıq Qor aktïvterin basqarw (saqtaw) twralı ayta ketseñiz...
Tïisti normatïvtik quqıqtıq bazamen Qordıñ aktïvteri Qazaqstan respwblïkasınıñ Ulttıq bankindegi Qazaqstan Respwblïkası ükimetiniñ şotında şoğırlandırıladı;
– Qordıñ aktïvterin basqarwdı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq banki jüzege asıradı.
Bul rette Ulttıq qordı basqarw kezinde ïnvestïcïyalıq operacïyalardıñ negizgi maqsattarı mınalar bolıp tabıladı:
– Ulttıq Qordıñ aktïvterin saqtaw:
– Ulttıq Qor aktïvteri ötimdiligi jetkilikti deñgeyin ustap turw;
– kez kelgen täwekeldi jağdayda Ulttıq Qor aktïvteriniñ kiristiligin qamtamasız etw.
Ulttıq banktiñ ïnvestïcïyalıq is-şaralarınıñ rettew derekqorı üşin Qazaqstan Respwblïkası Ulttıq qorınıñ ïnvestïcïyalıq operacïyaların jüzege asırw erejesi äzirlendi jäne bekitildi.
– Jaqında Premer-mïnïstr qayta öñdewmen aynalısatın käsiporındar üşin salıq mölşerlemesiniñ jeñildetilwi mümkin degen oy ayttı. Munday scenarïy bizdiñ jağdayımızda mümkin be?
– Jaña jobanı äzirlep jatqan jumıs tobınıñ quramında Qarjı mïnïstrligi de belsendi äreket jasap jatır. Qazir joğarıda aytıp ötkenimdey, ekonomïkanıñ şïkizattıq emes sektorları üşin salıq jügin jeñildetwge arnalğan bağıttar ğana emes, şağın jäne orta bïznestiñ eki ayağınan tik turwına neğurlım qolaylı jağdaylardı qalıptastırwğa bağıttalğan.
– Bul arada Qarjı mïnïstrliginiñ ustanımın ayqındap bere alasız ba?
– Bul mäsele boyınşa, Qarjı mïnïstrliginiñ ustanımı ekonomïkanıñ şïkizattıq emes sektorına salıq jüktemesin jalpı jeñildetw kezinde, barlıq salıq jeñildikterin jäne salıq salwdıñ erekşe rejïmderin alıp tastaw jolımen salıq jüyesiniñ beytaraptılığın qalpına keltirw qajettiligine negizdelgen.
– Qazir qazaq jerinde korporatïvti alyans qurğan şeteldik ïnvestorlar öz ıqpalın odan sayın küşeyte bastadı. Mısalı, "Qazaqmıs" "ENRC"-diñ 18 payız akcïyasın satıp alsa, "Mïttall Stïl" jäne "Lwkoyl" jaña jobanı qarjılandırwdı bastaptı. Sonda, qazaq narığındağı alğaşqı ïnvestorlardı jeñinen süyrep alıp kelgendey bolsaq, ekinşi tolqındağı ïnvestorlardı Qazaqstan ekonomïkasına qarjı salğan olïgarxtar şaqırıp otır ma?
– Siz sanamalap otırğan kompanïyalardıñ bärin qazaq jerindegi ïnvestorlar tolqınınıñ alğaşqı legi alıp keldi. Qazir Qazaqstanğa jaña iri ïnvestorlardıñ kelwi – qazaq eliniñ ulttıq ekonomïkası damwdıñ kelesi deñgeyine köterilgenin, jaña texnologïyanı, öndiristiñ tıñ formaların qajetsinip otırğanın bayqatadı.
Qazir ulttıq ekonomïkağa aytarlıqtay salım salğan iri, jaña ïnvestorlar legi ekinşi tolqındağı ïnvestorlar legi qalıptasa bastadı. Munay-gaz salasındağı "China National Petroleum Company" (CNPC) qıtay korporacïyası "Aqtöbemunay" AQ memlekettik akcïya paketin satıp aldı. Atalmış kompanïya işki kapïtal mölşerin ulğaytw, aynalımğa salw jäne basqa da is-şaralardı iske asırw maqsatında 20 jıl boyı 4,5 mlrd AQŞ dolları köleminde ïnvestïcïya quyuğa mindetteme aldı. Qazir mejelengen somanıñ şamamen 3,7 mlrd dolları jumsaldı.
Al ïndonezïyalıq "Central Asia Petroleum LTD" kompanïyası "MañğıstawMunayGaz" AQ 90 payız akcïyasın satıp aldı. Satıp alwşı tarap jekeşelendirw şartına säykes kürdeli jäne operacïyalıq şığındar, älewmettik qajettilikterge, oqıtwğa jäne qayta oqıtwğa arnalğan şığındar, qorşağan ortanı qorğawğa jumsalatın şığıstar türinde 4,1 mlrd AQŞ dolları köleminde ïnvestïcïya salwğa mindetteme aldı.
Kanadalıq "PetroKazaxstan" kompanïyası "Oñtüstikmunaygaz" AQ akcïyalarınıñ memlekettik paketin satıp alğandığın da atap ötwge boladı. Negizgi qarajatqa ïnvestïcïyalar 390 mln AQŞ dollarınan asadı.
Oñtüstikkoreyalıq "Samswng" kompanïyası "Qazaqmıs" JŞS akcïyalarınıñ memlekettik paketteri men aktïvterin satıp aldı. Qurılımdıq bölimderge dep bölgen ïnvestïcïya kölemi şamamen 800 mln. AQŞ dolların quradı. Osı qarajat jaña ken orındarın aşwğa, metallwrgïyalıq jäne kömir öndirisine, sonday-aq älewmettik salağa jumsaladı. "Eurasian Natural Resourses Corparation" (ENRC) bir böligi bolıp tabılatın "EEK" AQ ïnvestïcïyalıq bağdarlaması otandıq käsiporındarğa 1,1 mlrd AQŞ dolların salwdı közdeydi. Budan özge "Şevron" kompanïyası, "AdjïpKSO" konsorcïwmı sïyaqtı iri ïnvestorlar, awqımdı ïnvestïcïyalardı jüzege asıratın "Arselor Mïtall Stïl" tobı keldi.
Ükimet qurılıs materïaldarı jäne temirbeton önimderin şığarwmen aynalısatın "HEİDERBERG CEMENT" kompanïyası "İTALCEMET-pen" elimizdiñ oñtüstik-şığıs jäne batıs öñirlerinde eki cement zawıtınıñ qurılısın salw, NOKİAN TYREC (Ordabası kompanïyasımen birge Astanada doñğalaq şığarw), NİSSAN kompanïyasımen (Astanada avkölikti qurastırw) kelissözder jürgizwde. 1993 jıl men 2007 jıldıñ qırküyek ayı aralığında qazaq jerine kelgen tikeley şeteldik ïnvestïcïya mölşeri 62 mlrd AQŞ dollarınan asıptı. Tek 2007 jıldıñ 9 ayında qazaq jerine kelgen ïnvestïcïya kölemi 10,7 mlrd AQŞ dollarına jetip, ötken 2006 jılmen salıstırğanda 48,6 payızğa artqan.
– Äñgimeñizge raqmet!
Suxbattasqandar
Gülbarşın AYTJANBAY,
Alma MUXAMEDJANOVA
