QAZAQSTAN
RESPWBLÏKASINIÑ
ÜKİMETİ

  Arğı-bergi tarïxqa köz jügirtseñ öter ğasır men keler ğasırdıñ quyılısı qaşan­da oñay bolmağanın añğarasıñ. Biz üşin de ötken 16 jıl jeñil bola qoy­ğan joq. Basqanı qaydam, osı waqıt işinde özimiz jaqsı biletin “bilim ja­rı­sı, ğılım talabı” (A.Baytursınulı) dep umtılğan üstine umtılwmen kele­miz. Birine-biri jalğasqan reformalar men bağdarlamalar az jasalğan joq. Bilim-ğılımğa qajet zañdar da qabıldandı, nebir jospar-jobalar da tüzildi. Sol ürdis äli jalğasıp keledi. Nätïjesin qalıñ jurt körip, bilip otır. Osı salanı qay­tsem körkeytem, kögertem degen 10 mïnïstr ketip, 11-şi mïnïstr Janseyit TÜYMEBAEV is basında otır. Qatparı qalıñ, körer közi köp, jawapkerşiligi je­tip artılatın, sınşısı men minşisi de osal emes salanıñ däl qazir tizginin us­tap otırğan lawazım ïesimen ne bitti, ne qaldı degen töñirekte äñgimelesken edik.

UBT-da upayın tügendeytinderge tosqawıl qoyıladı

– Janseyit Qanseyitulı, äñgimeniñ älqïssasın UBT-dan bastasaq, qarsı bola qoymassız. Sebebi, Otanımızdağı ülken-kişi bïıl test qalay öter eken degen alañ köñilde. Degenmen, talapkerlerdiñ bilimin ädil bağalaymız, jeñ uşınan jalğas­qan­dar­ğa tosqawıl qoyamız degen nïetpen engizgen testilew jüyesinde nege aqaw jïi kezdesetin bolıp baradı?

– Astarı qalıñdaw surağıñızdıñ törkinin tüsinip otırmın. Ötken jılı talaptı qanşa jerden küşeytkenniñ özinde de olqılıq orın alğanı ras. Test ötetin är pwnktte quzırlı mïnïstrlik, awdan äkimdigi, awdandıq bilim berw bas­qarması, “Nur Otan” par­tïya­sı, jastar sayasatı mekemesi, ata-analar, işki ister jäne qawipsizdik komïtetteri, baspasöz qızmetkerleri qatısqan mem­le­kettik komïssïya jumıs istedi. Bul az quram emes, söyte tura sınaq key jer­lerde ädil bolmay şıqtı. Müddeli adam­dar bar ekeni añğarılıp qaldı. Jer­gi­likti jerdegi basşılar UBT ötkennen keyin bizdegi bilim sapası bïıl joğarı boldı dep aqparat beretindi ädetke ay­nal­dırıp alğan. Äytse de oqwşınıñ 11 jıl işinde alğan bilimi men sınaqtağı qol jetkizgen balı bir-birine säykes kel­meydi. Onı joğarı oqw ornına tüsken­nen keyingi emtïxandardan körip jürmiz.

Zaman qanşa jañarğanmen eski psï­xo­logïya qalmay kele jatqan sekildi. Qa­zir testiñ nätïjesi 5-6 müddeni biriktirip otır. Birinşisi – oqwşınıñ mektep bi­tirwi, ekinşisi – respwblïkanıñ, oblıs­tıñ, awdannıñ reytïngi, üşinşisi – “Altın belgini” däyektew, törtinşisi – oqw bitirw attestatın tapsırw, besinşisi – joğarı oqw orındarına (JOO) tüswge jol aşw – osılay kete beredi. Texnïka da­mığan däwirde de programmalaw, josparlaw jağınan köp quytırqılıqtar bar eken. Sonı keybir swıq qoldılar paydalanıp, bükil jaqsı istiñ betine şirkew bolıp qonıp jürgenin osı arada aşıq ayta ketwimiz kerek.

– Bïıl UBT qalay ötedi?

– Qabıldaw erejesine özgeris engizwge umtılğanmen, ol talpınıs aldağı jıl­dıñ enşisine qaldırıldı. Bïıl jıl­da­ğıday sınaq ürdisi saqtaladı. Otanımız boyınşa 154 emtïxan ötkizetin pwnkt aşılıp, dayındıq jumıstarı jür­gi­zilip jatır. Joğarıda aytqanımday, keñ quramdağı memlekettik komïssïya jumıs isteydi. Testilew ortalığında arnayı bölim qurılıp, qawipsizdikti saqtaytın dï­rektordıñ jaña orınbasarı bekitildi. UBT-nıñ durıs jawaptarınıñ kodı, test mazmunı memlekettik qupïya qu­jat­tar qatarına kirdi. Bul aqparattıñ sırt­qa şığwına birden-bir tosqawıl dep bile­min. Eger onday jağday kezdesip qala­tın bolsa, kinäli adam qatañ türde qıl­mıs­tıq jawapkerşilikke tartıladı. Memlekettik qupïyanı aşwğa eşkimniñ qaqısı joq.

– Osı test täsili urpaqtı jattandı­lıq­­qa üyretip, söylew qabi­le­ti­nen ayırıp, texnïkağa telmirtip qoymay ma?

– Olay dewge bola qoymas. Ulttıq birıñğay testilew jüyesi älem elderi qoldanıp kele jatqan birden-bir senimdi täsil. Ol oqwşılardıñ bilimin bağalawda swbektïvti kedergilerdi boldırmawdıñ üzdik jolı dep bağalanıp otır. Ökiniş­tisi, biz sol üdeden şığa almay jürmiz. Öz baylamım boyınşa aldağı jıldan bas­tap älgi 5-6 müdde toğısatın sınaq sta­tïstïka üşin ğana paydalanılıp, jo­ğa­rı oqw ornına tüsem degen talapkerler 3 pännen beyimdik emtïxan tapsırwı tïis. Onday sınaq şaşırandı türde emes, uzın sanı 16 jerde, yağnï oblıs or­talıqtarı men 2-3 iri qalada ötetin boladı. Şın nïetpen oqwğa umtılğan bilimdi talapker, ümitin ükilegen olardıñ ata-anası munı qoldaytınına senim­di­min. Mıqtı ümitker neden qorqadı. Kez kelgen jerge barıp sınaq tapsıra be­redi. Keşegi KSRO zamanında solay bol­dı ğoy. Ötpeli kezeñde xalıqtıñ jağ­dayın eskerip test pwnktterin köbeyttik. Biraq sol qamqorlıqtı keybirewler öz müd­desine paydalanıp, qarawlıqqa tal­pı­nıp, bilim sapasın qoldan ösirip, jal­ğan abıroyğa ïe bolğısı keledi. Mundaylardıñ jat qılığı nıq senimge selkew tüsireri sözsiz. Buğan endi tözwge de, jol berwge de eş bolmaydı. Bilim sa­pası – söz jüzinde emes, bultartpaytın körsetkişpen, yağnï joğarı oqw orın­darına toptı jarıp tüsken jüyrik­teri­men, mine, bïıl köteriñki balmen emes, nağız bilimimen kelgender aldımızda otır, degen joğarı oqw orındarı oqı­tw­şı-professorlardıñ wäjimen däyek­tel­sin. Sonda ğana qay-qaysımız da bir-birimizdiñ jüzimizge kümiljimey qaraytın bolamız. Biz endigi jerde balabaqşada üyretetin tärbïeden bastap, barlıq deñ­geydegi bilim sapasın arttırwğa tas tüyin küş salwımız kerek. Öz atağımızdı şığarwdı emes, küni erteñ solarmen maq­tanıp, biz ösirgen urpaq bul dey­tindey oy-ölşemi bïik, parasat-payımı mıqtı tülekterdi qanattandırwdı birin­şi kezekke qoyuımız qajet. Bul aldıñğı tolqınnıñ moynındağı zil batpan qarızı men parızı dep bilemin.

Bizdiñ keybir mamandardı şeteldikter qara jumısqa da almaydı 

- Öziñiz aytqan qarız ben parızdı mültiksiz orındawdıñ jolı qalay desek, qanday wäj aytar ediñiz?

– Men osı salağa basşılıqqa kel­gen soñ maman dayındawdıñ şeşimi qa­lay tabılıp jatır degen mäseleni zert­tep, zerdelep kördim. Otanımızda 180 joğarı oqw ornı, olardıñ 80 fïlïalı bar eken. Elbasınıñ tapsırmasımen oñtaylandırw sayasatın jüzege asırwğa kiristik. Jüyeli tekserwlerdiñ nätï­je­sin­de 36 jeke menşik joğarı oqw orındarı jabıldı. 80 fïlïaldan 18-i ğana qaldı. Bul arada olardıñ deni dïplom berwdi ğana oylasa, ekinşi jağı sol dïplomdı alsa muratına jetetindey körgen. Alğaş ret ekonomïka, pedagogïka, zañger maman­dıq­tarı boyınşa sırttay oqïtın stw­dentter üşin memlekettik aralıq baqılaw jür­gizildi. Nätïjesinde sırttay oqï­tın­dar­dıñ 17 payızı qajetti deñgeydegi kör­setkişke qol jetkize almadı. Käsiptik tex­nï­kalıq mektep pen kolledjderdiñ 6 mıñ­ğa jwıq tüleginiñ 50 payızı sınaqtan sü­rin­di. Bilimdi jaqsı berip jatırmız de­genderdiñ wäjine osınıñ özi mısal bola aladı. Nesin jasırayıq, zaman osılay, narıq talabı dep öz adamdarımızğa bilim berwdi sawdaladıq. Nätïjesi köñilden şıqsa eş qarsılıq joq qoy. Onıñ üstine bir kezderi osı jeke oqw orındarın aşw arqılı bäsekelestik küşeyedi degen izgi nïet te aqtalmay qalğanın aytsaq ar­tıq­tıq etpeydi. Bul arada mısalğa jügine otırıp jawap bersem, äñgime sozılıp keteri anıq. Uzın sanı 98 joğarı bilim uyasınıñ öz jumısın toqtatwınan-aq köp närseni añ­ğarw­ğa boladı. Ötken aydıñ soñında mï­nïstrliktiñ keñeytilgen alqa mäjilisin öt­kizdik. Burınğıday respwblïkalıq, oblıs­tıq deñgeydegi basşılarmen şektelip qalmay, alğaş ret awdandıq bilim berw mekemeleriniñ basşıları, tipti keybir aymaqtardağı mektep dïrektorları – bir sözben aytqanda, bilim berw salasında jürgen barlıq bwın ökilderi şaqırıldı. Joğarıda ne bolıp jatır, tömenge jetpey jatqanı qaysı – jetistik te, kemşilik te talqığa tüsti. Aşıq qoğam qurıp jatqanda bir birimizge twra qarap otırıp pikirlestik. Alıs awdandardağı, tipti qïyandağı eldi mekenderdegi 420-ğa jwıq şağın komplekti mektep şarwasınan bastap, bükil qoğam bo­lıp qarsı küresip jatqan jegi qurt jem­qorlıqqa deyin aşıq aytıldı. Ol tus­pal­men emes, naqtı mısaldarmen alğa tar­tıl­dı. Mıñdağan maman dayındadıq deymiz, al olardıñ sanawlıların bolmasa, köpşi­ligin şeteldik kompanïyalar qara jumısqa da almaydı. Bul qalay, kim jawap berwi kerek degen suraqtar tötesinen qoyıldı. Biz aldağı waqıtta onday bosañdıqqa jol bermeymiz, joğarı oqw orındarına degen talaptı küşeyte beremiz. Üstimizdegi jılı Qazaqstannıñ joğarı oqw orındarında xa­lıqaralıq akkredïttewdi jürgizw bas­ta­ladı. Jeti bağdarlama boyınşa 5 ulttıq wnïversïtetke qarajat qarastırılğan. 2009 jılı sonday akkredïttewge tağı da 3 bağdarlama oylastırılsa, 2010 jılı 5 wnïversïtet ïnstïtwttıq akkredïttewge kirisedi. Xalıqaralıq akkredïttew – xalıqaralıq bilim berw qawımdastığında bizdiñ dïplomdarımız ben joğarı oqw orındarımızdı tanımal etedi. Älemdik därejedegi ataqtı joğarı oqw orındarı­nıñ qatarına qosılwğa mümkindik beredi. Osınday batıl qadamdarsız dünïejüzilik bi­lim keñistigine kire almaytınımız bel­gi­li. Eger osı maqsatqa qol jetkizsek, biz­diñ joğarı oqw orındarı bergen dïplom bügingidey “ot bası, oşaq qasında” qalıp qoymay, törtkül dünïedegi aynalısqa qo­sıladı. Sol sekildi kredïttik texnologïya men qaşıq­tıqtan oqıtwdı iske asırw arqılı da oqıtwşı men stwdenttiñ jawap­ker­şiligin arttırwğa boladı. Jäne bir mäsele, burınğıday kez kelgen mamandıq emes, elimizdiñ damwına awaday qajet ma­mandıqtar boyınşa oqıtw jolğa qoyı­la­tın boladı. Qazir ol mamandıqtar saraptalw üstinde.

Men joğarıda ötken jılı jabılğan oqw orındarı men olardıñ fïlïaldarı twralı ayttım. Bïılğı jıldıñ basında solardı qayta teksersek, keybirewleriniñ jasırın jumıs istep jatqanı anıqtaldı. Endi olar zañ talabına say jawap beredi.

Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ tex­nïkalıq jäne käsiptik bilim berw qu­rılımın damıtw jönindegi naqtı tapsır­ma­sına oray, 4 memlekettik käsiptik mektep aşıldı. 8 oqw jüyesi qurıldı, jabılğan 9 joğarı oqw ornınıñ bazasında tex­nï­ka­lıq jäne käsiptik bilim berw ortalıq­tarı qurıldı. 14 käsiptik mektep 2 mln. dollardan asatın somağa ïnteraktïvti kabïnettermen jabdıq­taldı. Alğaş ret şet eldiñ jetekşi ortalıq­tarımen tığız qarım-qatınas ornap, mamandar almasw isi jalğasın tawıp otır.

Bizdiñ bükil el kölemindegi bilim berw isi­niñ är qadamın, oqıtwdıñ sapasın üzdiksiz tek­serip otırwğa mümkindigimiz jete ber­mey­di. Bir kezderi osı bilim berw salasın bir­neşe mïnïstrlik, käsiptik oqwdı qa­ray­tın arnayı komïtet basqaratın ğılım Ult­tıq Ğılım akademïya­sı quzırında edi. Qazir sol bir mïnïstr­liktiñ ornın 20 adam­nan tu­ra­tın departament atqarıp keledi. Endeşe, egemen eldiñ är azamatı eldikti oyla­sa, küni erteñ izimdi basıp, isimdi jalğaytın ur­paq tağdırına jawaptımın dese, kem­şilikke keñşilik jasamawı tïis. Ärïne, je­tis­tigimiz bar. Jaqsı azamattar, öz isine be­ril­gen, ulttıq uyıtqısı, xalıqtıñ qa­dir­l­isi sanalğan adal jandar, alğır stwdent­ter, oqwşılar jetip artıladı. Men kem­şi­lik twralı aytqanda, munı esten şı­ğarğan joqpın. Biz ulı Axañ, ult ustazı Axmet Baytursınulı aytqanday, joğımız­dı izdep jürgen joqşı ekenimizdi eske salğım keledi. Barımızdı eşkim tartıp almaydı. Sol bardı joqtı tügendew arqılı tolıqtıray­ıq degen izgi nïetti qalıñ jurttıñ aldına köldeneñ tartıp otırğan jayım bar.

– Jan dünïeñizdi terbegen mäsele kimniñ de bolsa rwxın oyatadı degen oydamız. Öziñiz şırıldap otırğan urpaqtıñ otbasınan keyingi altın oşağı balabaqşa ğoy.

– Ïä. Bul salada da tolğaqtı mäse­le­ler köp-aq. Täwelsizdigimizdi alğannan keyingi alasapıran jıldarda 7 mıñnan asa balabaqşa satılıp ketti. Qazir awıldağı balalardıñ 21 payızı ğana balabaqşağa ba­radı. Al qalalıq mektepke deyingi meke­melerdegi 140 mıñ orınğa 175,5 mıñ bala barıp jür. Astanada 100 orın 158 balağa tïesili. Tüsip jatqan ötiniş 2006 jılı 132 mıñğa tayaw bolsa, 2007 jılı 185 mıñğa köte­rildi. Degenmen, jasalıp jatqan ju­mıstar da barşılıq. Ötken eki jıl işin­de mektepke deyingi mekemeler sanı 1761-ge jetti. Osınıñ işinde jañadan salın­ğanı da, burın kommercïyalıq maqsatqa berilip, keri qaytarılğanı da bar. Büginde öñirlerde 20 balabaqşanıñ qurılısı jürgizilw üstinde. Onıñ 8-i respwblïkalıq, 12-si jergilikti byudjetten, 5-wi jeke ïn­ves­tïcïya esebinen qarjılandırılwda. 2007-2009 jıldarı respwblïka boyınşa 55 balabaqşa salw josparlansa, oğan qa­ras­tırılğan qarjınıñ kölemi 20,5 mlrd. teñge. Kezinde satılıp ketken balabaq­şa­lardı qaytarw jayı bayaw da bolsa jürip ja­tır. Bul iste keybir oblıs äkimderiniñ jiti qïmılınıñ nätïjesinde 226 bala­baq­şa memleket menşigine köşti. Örkenïetti elderde üyrener bir jaqsı ürdis bar. Qunı ötelgen eski ğïmarattar, tipti zawıt-fab­rïkalar bolsa da xalıqtıñ paydala­nwı­na tegin berilip jatadı. Bizdiñ azamat­tar keşe sol 7 mıñ balabaqşa üyin kök tï­ınğa alsa, odan keyin mïllïondap payda körgeni şındıq. Olay bolsa, satıp alıñ­dar dep, qol jetpeytin qundı ayt­pay, bir kezderi xalıqtıñ mañday terine, ta­ban aqısına turğan dünïe ğoy, endi özde­rine qaytarayın degen aq nïetti jandar töbe körsetip jatsa, nur üstine nur bolar edi.

– Janseyit Qanseyitulı, siz orındı mä­se­leni ortağa salıp otırğanda, biz de mına bir jaydı ayta ketsek deymiz. Tübi bir türik bawırlardıñ qaltası qalıñdasa al­dı­men xalıqqa qajet bilim uyasın salıp, işin jabdıqqa toltırıp, sırtınıñ sän-sal­tanatın kelistirip beretin jaqsı ädet bar eken.

– Bar. Oğan özim talay ret kwä boldım. Türkïyada jeke adamdardıñ tikeley qol­dawı­men mektepter jüyesin salw jaqsı da­mığan. Bilim men ğılımnıñ, urpağınıñ bolaşağın oylağan jurt solay isteydi. Bizde munıñ bärin tïisti orındar ğana atqarwı kerek sekildi. Şınına kelsek, olay emes. Xalıqtıq is, urpaqqa jasağan şa­rapat – ol mäñgilik bolıp sanaladı. Ur­pağımız bilimdi bolsa, bilikti bolsa jü­rer jol qaşanda anıq, şığar bïik talas­sız. Al oğan jete män berw, utımdı uyım­dastırw bizge jüktelgen mindet. Osı jerde Abay danışpannıñ: “Qudaydan qorıq, pendeden uyat, balañ bala bolsın deseñ – oqıt, mal ayama”, degen sözi oyıma ora­lıp otır. Otanımızda meşit salw isi jaq­sı jürip jatır. Durıs, qoldaymın. Qazir egemen elimizde mıñdağan meşit boy tik­te­di. Ïmansızdıqtan ïmandılıqqa bet burğannıñ belgisi ğoy bul. Sol meşitterge erteñ kim baradı, ärïne, bügingi ul men qız. Olardı mek­tepten bastap sol ïmandı­lıq­qa, ïbalı­lıqqa bawlwdı köp bolıp qolğa alwımız kerek. Buğan biz ğana emes, dinimiz ben tilimizdiñ, dilimizdiñ twın köterip jür­gen azamattar da atsalıswı qajet. Osılay dey otırıp, meşit turğızw ürdisin mektep salw dästürine qaray bursaq degen oydı xa­lıq­tıñ talqısına usınwdı jön körip otırmın.

12 jıldıqqa tübi köşemiz

– 12 jıldıq bilim berwge ötemiz degeli biraz jıl ötti...

– Nege köşpeytin boldıq, keyinge qa­şanğı ısıra beremiz, sebebi ne degen su­raqtardı qarşa boratpaq nïetiñizdi tüsin­dim. Bası aşıq närse — älemdik köşten qalmawımız kerek. Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ tapsırması da osı bağıtta. Är istiñ bastawına qaray nätïjesi de bo­lwı tïis. 12 jıldıqtı keyinge şegerwdiñ birneşe obektïvti sebepteri bar. Eñ bastısı, materïaldıq bazamız olqı soğıp turğanın bügip qala almasaq kerek. Sol materïaldıq bazanıñ qadasın mıqtı qaqpay turıp, köş jüre tüzeledige täwekel etkennen payda bolmaydı. Eñ aldımen oqwşığa awır tïedi. Onıñ üstine 6 jas pen 7 jas qatar kelse, qïındıq twğızbay qoy­maydı. Jäne respwblïkadağı ärbir üşinşi mektep fïzïka, xïmïya, bïologïya pänderine arnalğan oqw kabïnetterimen, sporttıq zaldarmen qamtamasız etilmegen. Tek qana 28 payız mektepte lïngafondıq jäne mwltï­medïyalıq kabïnetter bar. 65 payız mek­tep eki, 108 mektep üş awısımda ju­mıs isteydi. 217 mektep apattı jağdayda tur­ğan ğïmarattarğa ornalasqan. 95 payız mektep kürdeli jöndewdi talap etedi. Buğan qosa elimizdegi mektepterdiñ 94 payızı ötken ğasırdıñ 90-şı jıldarı salınğan. 1970-1990 jıldarı alınğan jïhazdar talapqa say ekenin bılay qoyıp, körwdiñ özi köñilge qayaw tüsiredi. Biraz oblıstardı arnayı komïssïya şığarıp teksergende 12 jıldıqqa köşw bügin-erteñ bola qoymay­tı­nına köz jetti. Keybir bilim uyalarınıñ qazirgi deñgeyi ötken ğasırdıñ 50-60 jıl­darı­nan onşa alısqa kete qoymaptı. 20 payız­dan astam mektep üyiniñ topıraq kesek­ten turğızılğanı anıqtaldı. Ol endi bar men joqtıñ arasındağı “ğïmarat” desek, qatelese qoymaspız. Tağı bir mısal, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl oblıstarın­da­ğı mektepterdiñ 50 payızı 1970 jılğa deyin salınsa, 85 payız jïhazınıñ to­zı­ğı jetken. Olardıñ üşten biri peşpen jılıtıladı. Sw qubırı tek oblıs orta­lıq­tarındağı mektepterde ğana bar. 70 payızı köşedegi qudıqtar men kolon­kalardıñ swın paydalanadı. 90 payız mekteptiñ däretxanaları sırtta ornalassa, 28 payızında asxana joq. Bükil elimizde 7876 mekteptiñ 1100-den astamı Oñtüstik Qa­zaqstan oblısında ekenin eskersek, olar­dıñ jağdayı joğarıdağıday eken. 12 jıldıqqa jedeldetip köşemiz dew munday jağdayda asığıstıq bolatın tärizdi.

Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ uyıt­qı bolwımen bilim, ğılım salasına qarjı az bölinip jatqan joq. Äytse de sol qarjınıñ 82 payızı eñbekaqığa ketedi. Özge de şığındar barşılıq.

Prezïdenttiñ sara sayasatı elimizdiñ eko­nomïkasınıñ qarıştap damwına, xa­lıq­tıñ äl-awqatınıñ artwına mol müm­kin­dik twğızıp otır. Ötken 3 jıl işinde 230 mektep paydalanwğa berildi. Eki awı­sım­da oqıp jatqan mektepterdiñ sanı 77-ge, üş awısımda bilim beretin mektepter 10-ğa kemidi. 12 jıldıqqa dayındıq jal­ğa­swda. Onıñ memlekettik standartı äzir­len­di. Bayqaw oqwlıqtar şığıp jatır. 104 mektepte täjirïbe jürgizilw üstinde. 2004 jılı 42 oqwşığa 1 kompyuterden kelse, 2007 jılı 21 oqwşığa 1 kompterden bol­dı. Mektepterdiñ 96 payızı ïnternetke qosılıp, bilim berw portalı jäne oqw te­le­dïdarı qurıldı. 1600 mektep ïnter­aktïv­ti taqtalarmen qamtamasız etildi. Bul ïgilikti is bïıl da jalğasa beredi.

Muğalim märtebesin zañ qorğaydı

– Ötken jılı “Bilim twralı” jaña zañ qa­bıldandı. Osı zañda köptiñ kökeyinde jür­gen qïın tüyin mäselelerdiñ şeşimi ay­qın­daldı. Endi sonıñ orındalw barısı qalay?

– Elbası Jarlığımen bekitilgen bul zañmen birge “Qazaqstan Respwblïkasın­da­ğı ğılımdı damıtwdıñ 2007-2012 jıl­darğa arnalğan memlekettik bağdarlaması” äzirlendi. “Qazaqstan balaları” bağdar­la­ma­sı bekitildi. “Texnïkalıq jäne käsiptik bilim berwdi damıtwdıñ 2008-2010 jıl­dar­ğa arnalğan memlekettik bağdarlaması” ja­sal­dı. Eñ bastısı, “Pedagogïkalıq qız­met­kerlerdiñ märtebesi” degen arnayı bö­lim alğaş ret zañ tarmağınan orın aldı. Bul arqılı muğalimder sen kimsiñ, degenge men muğalimmin dep batıl türde jawap bere alatın boladı. Endi bilim salasınıñ qız­metkerlerin, muğalimderdi erikterinen tıs bilim berw jumısınan basqa salağa eşkim de jumsay almaydı. Olardıñ quqığına nuq­san keltirip, üstemdik jasaw zañğa qay­şı bolıp tabıladı. Törtkül dünïede sawat­tı adamdardıñ barlığı qabıldanğan zañ şeñberinde öz quqığın qorğaydı. Bizdiñ muğalimderge de sonday jağday ja­saldı. Budan keyingi şarwa olardıñ özine baylanıstı bolmaq. Jäne bir aytarım, bas­tawış mektepterde pedagogïkalıq jük­teme aptasına 20 sağattan 18 sağatqa deyin tömendetildi. Bul eñbekaqını 10 payızğa birden köteredi. Älewmettik kepildikter de ulğaytıldı. Aytalıq, awıldıq mektep­ muğalimderine otın satıp alwğa aqşalay ötemaqı 25 payız köleminde belgilendi. Onıñ işinde sawıqtırw järdemaqısı, “Üzdik pedagog” atağın ïelenwşilerge aylıq eseptik kör­set­kiştiñ 1000 eselengen, “Joğarı oqw or­nı­nıñ üzdik oqıtwşısı” atağına 2000 ese­lengen mölşerde memlekettik grant tölenedi.

Men mektep oqwşılarınıñ arasında nebir talanttı oqwşılardıñ bar ekenin ärkez maqtanışpen aytıp jüremin. Olar “Darın” ortalığınıñ uyıtqı bolwımen dünïe jüziniñ barlıq öñirlerinde ötip jatatın bilim sayıstarına qatısıp, Ota­nı­mızdı tanıtıp keledi. Ötken jılı olar 35 altın, 53 kümis, 79 qola medalğa ïe bol­dı. Sonday tanımaldılıqtıñ äseri bolwı ke­rek, 2010 jılı 51-şi xalıqaralıq mate­matïkalıq olïmpïadasın Astana qalasında ötkizwge şeşim qabıldandı. Oğan älemniñ 100 elinen 1500 oqwşı qatısatın boladı.

Ïä, muğalim mektepke barıp qaytwmen şek­telmey, ärkez belsendi bolwı tïis. Zer­delep körsek, ustazdar qawımınıñ keñ otı­rıp äñgimelesetin pedagogïkalıq keñe­siniñ röli tömendep ketkeni anıqtaldı. Sonı jandandırw maqsatında jaña ereje bekitildi. Ustazdar qawımı özderiniñ al­qa­lı otırısında pikirlerin aşıq aytıp, erkin bolwına bul erejeniñ septigi tïedi degen ümittemin. Jaña zañ boyınşa oblıs­tıq bilim departamentteri basşıların mï­nïstrliktiñ kelisimimen tağayındaw jüzege asırılwda. Mïnïstrlik bilim men ğılım jüyesiniñ strategïyalıq, sayasï mäselelerin şeşse, oblıs äkimderi jergilikti jerde sonıñ orındalwın qadağalaydı. Biz bul turğıdan ortaq isti mültiksiz atqaraw jo­lın­da birlikte jumıs istep kele jat­qanımızdı ayta ketwge tïistimin.

Osınday mümkindik jasalıp jatqanda almaqtıñ da salmağı bolatını bel­gi­li. Köñildi äli de bolsa küpti etip otırğan bilim sapasın köterw – eñ aldımen muğa­lim­derdiñ qolında ekenin eşkim joqqa şığara almasa kerek. Olarğa mïllïon­da­ğan urpaqtıñ tağdırı senip tapsırılğan. Senimge selkew tüsip, bergen märtebe bïi­gi­ne köterile almaytındar tabılıp jatsa, bul orını eşwaqıtta tolmaytın ökiniş qoy. Keyde mektepte bolsın, joğarı oqw orındarında bolsın oqıtwşısına şä­kir­ti say keledi. Munıñ eki jağı bar. Jaq­sı – süysintedi, jaman – küyintedi. Birdiñ kesiri mıñğa, degendey, jat qılıq­ta­ğı­lar birin biri qïyadan tawıp, müddeles bo­lıp jatatını bar. Közge türtki kem­şi­lik­tiñ usqınsız uyası solardan şığadı. Biz ondaylardıñ jolın kesw maqsatında, mek­tepter üşin täwelsiz tekserw bağdarla­ma­sın, JOO kredïttik oqıtw texnolo­gïya­sın tübegeyli engizwdi qolğa aldıq.

– Elbasınıñ “Bolaşaq” xalıqara­lıq bağdarlamasına biraz özgerister en­gizilgeninen xabardarmız. Soğan toqtala ketseñiz. Xalıq­tıñ qırwar qarjısına şet elde oqıp qaytqan tülekterdiñ 41,3 payızı jeke kom­panïyalarda qızmet isteydi eken. Mun­day jağdayda olar talap­kerlerdiñ oqwı­na aqşa bölw jağın oylastırwı kerek şığar degen pikirimizge qanday wäjiñiz bar?

– Eñ birinşiden, jaña erejege say dünïe jüzindegi bedeldi oqw orındarına barıp oqwğa umtılğan ümitkerler memlekettik tildi biletinin dä­leldep testen ötwi tïis. Ekinşiden, ba­kalavr, magïstr, klïnïkalıq ordï­na­tw­ra boyınşa oqïtındardıñ jas möl­şe­ri 17 men 40, al doktorlıq däreje alw, ğılımï tağılımnan ötw 25-40 jas bolıp belgilendi. Awıldan şıqqan ta­lant­tı balalardıñ şet tilin üyrenwine de erekşe jağdaylar qarastırılğan. Suraqtıñ ekinşi böligi oylastırwğa turadı.

Oqwlıq oñbay bilim oña ma?

– Bilim berwdiñ altın diñgegi oqwlıq pen oqw ädistemeleri ekeni beseneden belgili. Biraq osı salada da ayğay-şw az bolıp turğan joq. Buğan ne ayta alasız?

– Basın aşıp alatın närse, oqw­lıq­tıñ avtorları qarapayım adamdar emes. Şetinen ğalım, joğarı oqw orın­darınıñ oqıtwşı-professorı degen ataqtarı bar adamdar, tipti aralarında akademïk märtebesine ïe tulğalar da jür. Söyte turıp, oqwlıq jazwğa selqos qaraw mäselesin men keşirwge bolmaydı dep oylaymın. Biz oqwlıq avtorlarına talay ret eskertwler jasadıq. Aqırı 200-den astam oqwlıqtı teksergenimizde köptegen kemşilikter anıqtaldı. 17 oqwlıq qoldanıstan şığarılıp, 100-ge jwığına özgerister engizildi. Oqwlıq jazw jönindegi täjirïbemizdiñ azdığı da kemşilikke jol aşqan sekildi. Mäselen, Reseyde oqwlıq jazwmen aynalısatın ar­nayı bir ïnstïtwt jumıs isteydi. Biz­de qazirşe onday mümkindik bolmay tur. Endigi jerde talaptı küşeytemiz. Oqwlıq jazw erejesi qayta bekitildi. Ol boyınşa oqwlıqtıñ sapasına avtor da, oqwlıq ortalığı da, I.Altınsarïn atındağı Bilim akademïya­sı da, sarapşı mamandar da tikeley jawap beretin bola­dı. Sol oqwlıqtardı şığaratın bas­palarğa da joğarı talap qoyu mäselesin qarastırıp jatırmız.

– Janseyit Qanseyitulı, äñgimemiz­diñ bağıtın ğılımğa qaray bursaq. Ötken jılı “Ğılım twralı” zañ qabıl­dandı. Osı zañ ayasında qanday jumıstar atqarılwda? Äsirese, ğılımï jañalıqtardıñ öndiriske engizilwi, ğılımï ataqtı “kerek tastıñ awırlığı joq” dep qanjığasına baylaytın “jïender” twralı baylamıñız qanday?

– Atalğan zañda biraz mäseleler öz şeşimin taptı. Mäselen, ğalımdardıñ jalaqısın memlekettik qızmetker­ler­diñ deñgeyine teñestirw, olardı älew­met­tik jağınan qoldap otırw, belgilengen tärtippen memlekettik turğın üy bağ­dar­laması boyınşa üy alwğa quqığı, turğın üy jağdayın jaqsartwdı qajet etetin ğılımï qızmetkerlerge üy salw üşin jer telimin berw, memlekettik ğılımï uyım taratılğan nemese qayta qurılğan jağdayda olardıñ biliktiligine säykes jumıspen qamtamasız etw, t.b. şeşimin taptı. Sol sekildi ğılımï qız­metkerlerdiñ eñbek demalısı da uzar­tıldı. Eñbekaqı tölewge arnalğan qolda bar qarajat şeginde ğılım dok­tor­larına jıl sayın 56 küntizbelik, al ğılım kandïdattarı men fïlosofïya doktorlarına (PhD) 42 küntizbelik, bas­qa ğılımï qızmetkerlerge 35 küntiz­be­lik eñbek demalısı beriledi. Burınğı zañdarda ğalımdardıñ ğılımï jumıs­tarın öndiriske engizw mäselesi qaras­tırılmağan bolsa, mına zañda ol bar. Avtordıñ quqı jan-jaqtı qaras­tırılğan. Önerkäsiptik menşik nısanın paydalanw quqığın berw jäne patent ïelenwşiniñ ayrıqşa märte­be­si­niñ buzılwına jol bermew közdelgen. Prezïdenttiñ Jarlığımen bekitilgen ğılımdı damıtwdıñ 2007-2012 jıl­dar­ğa arnalğan memlekettik bağdarlamasın iske asırw üşin 43 mlrd. teñ­ge­den astam qosımşa qarjı bölindi. 2015 jılğa deyin osı salanı qarjı­lan­dırwdı İJÖ-niñ 2,5 payızına deyin jetkizw josparlanğan. Jäne ğılımdı damıtwdıñ altı basım bağıtı naq­tı­landı. Oğan arnalğan aşıq tïptegi 5 zertxana men 15 wnïversïtettik ïnje­ner­lik-zertxana qurılıp jatır. Osı arada men mına bir oyımdı da ortağa sala ketsem deymin. Ğılım salası boy­ınşa Elbası bergen tapsırmanı mül­tik­siz orındaw üşin şetelderdegi otan­das ğalımdardı aldırw jağın oylas­tırğanımız maqul. Al suraqtıñ ekinşi tarmağına berer jawabım, biz ğılımï ataq alwdı sän köretinderge tosqawıl qoyu maqsatında 176 dïssertacïyalıq keñesti jawıp, qayta süzgiden ötkizdik. Qazir 130-ı ğana qaldı. Özgeleri ja­bıl­dı. Öziñiz aytqan ğılımdağı “jïen­derge” tosqawıl qoyatın “Antï­pla­gïat” attı bağdarlamamız bar. Osın­day jumıstar arqılı sanda bar, sapada joq ğılım kandïdattarı men doktorlarınıñ eñbekteri sarapqa salınatın boladı.

Jaña wnïversïtet salınıp jatır

– Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ tapsırmasına oray, Astanadan jaña wnïversïtet salınıp jatqanı belgili. Osı bilim ordası twralı az-kem mälimet bere ketseñiz.

– Bul oqw ornı şeteldik ozıq bilim berw jüyesimen jumıs isteytin boladı. Qazir 100 gektar awmaqtı alıp jatqan jerde qurılıs qarqındı jürip jatır. Oqw ğïmarattarı birden emes, birtindep paydalanwğa beriledi. Bïıl birinşi kezeñi bitedi dep otırmız. Bolaşaqta eñ qajet mamandıqtarğa oqı­tatın 4 ïnstïtwtta 20 mıñday stw­dent oqïtın boladı. Qazir biz talaptı jastardı şet elderge bilim jetildirw üşin jiberip jatsaq, atalmış oqw ornı iske qosılğan soñ onday bilimdi Ewropa, AQŞ ürdisimen özimizde beretin bo­la­mız.

– Stwdentterdiñ şäkirtaqısı 6400 teñge körinedi. Qımbatşılıq qısıp bara jatqanı mälim. Şäkirtaqını ösirw mäselesi tayaw waqıtta şeşimin taba ma?

– Biz munı nazarda ustap otırmız. Üki­mettiñ qoldawımen tayawda şäkirtaqı ösiriletin boldı. Al magïstrant­tardıñ şäkirtaqısı 19 mıñ teñgege köbeydi. Jalpı, jastarğa qamqorlıq jasaw bizdiñ bastı mindetimiz bolıp esepteledi.

– Äñgimeñizge raxmet.

Avtorı: Äñgimelesken Süleymen MÄMET.