Tötenşe jağdaylar jönindegi mïnïstri Vladïmïr Bojkonıñ "Ayqın" gazetine bergen suxbatı
“Ayqın” gazeti 20 mamır 2008 jıl
Vladïmïr Bojko, Tötenşe jağdaylar jönindegi mïnïstr: Gaz, munay öndiriletin birde-bir ken ornında seysmïkalıq monïtorïng jürgizilmeydi
– Vladïmïr Karpovïç, elimizdiñ tawlı aymaqtarında jer silkinisi, sel, lay köşkinderi sïyaqtı tabïğï apattar jïi bolıp turadı. Jaqında ğana irgeles Qıtay elinde küşti jer silkinisi bolıp, jïırma mıñğa jwıq adam qaza taptı. Siz basqarıp otırğan mïnïstrlik tek tötenşe jağdaylardıñ keltirgen zardaptarın joyumen ğana emes, apattıñ aldın alwmen de aynalısatını belgili. Jer silkinisiniñ aldın alw şaraları bizde qalay jürgizilwde?
– Qazaqstan jeriniñ basım awmağında seysmïkalıq terbelister bolıp turadı, respwblïka xalqınıñ jartısınan köbi ömir sürip jatqan 400-den astam qalalar men eldi mekender jäne öndiris orındarınıñ 40 payızı jer silkinisi bolatın jerlerge ornalasqan. Al Almatı qalası men Almatı oblısı kiretin Tyan-Şan tawlarınıñ soltüstik silemderi tek Qazaqstanda ğana emes, bükil Orta Azïyadağı eñ seysmïkalıq qawipti aymaqqa jatadı. Oğan mısal retinde soñğı jüz jıldıñ işinde bolğan ondağan joyqın jer silkinisterin aytsaq ta jetkilikti. Sonıñ işindegi magnïtwdası segiz baldan asatın 1889 jılğı Şelektegi jäne 1911 jılı bolğan Kemin zilzalalar älemdik seysmïkalıq apattardıñ sanatına jatqızıladı.
Seysmïkalıq qawipsizdik jäne boljaw mäseleleri boyınşa birqatar mañızdı mindetterdi Elbası, Tötenşe jağdaylar jönindegi mïnïstrlikpen qatar, Bilim jäne ğılım, Energetïka jäne mïneraldıq reswrstar, Densawlıq saqtaw, Ïndwstrïya jäne sawda mïnïstrlikterine, tağı da basqa vedomstvolar men jergilikti atqarw organdarına jüktegen. Bilim jäne ğılım, Energetïka jäne mïneraldıq reswrstar, Densawlıq saqtaw mïnïstrlikteriniñ seysmïkalıq qawipsizdik mäseleleri boyınşa jasağan usınıstarı 2007-2015 jıldarğa arnalğan Tötenşe jağdaylardıñ aldın alw jäne zardaptarın joyu jönindegi memlekettik bağdarlama jobasınıñ tïisti bölimderine engizildi.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ seysmologïyalıq baqılaw jäne jer silkinisterin boljaw jüyesi qurıldı. Qazir Almatı, Jambıl, Oñtüstik jäne Şığıs Qazaqstan oblıstarında baqılaw jumıstarı udayı jürgiziledi. Bul jerde ayta ketw kerek, jer silkinisteri twralı beriletin qorıtındılardı, negizinen, 53 seysmologïyalıq baqılaw beketi bar Almatı boljaw polïgonı beredi. Al Şığıs Qazaqstanda – eki, Jambıl men Oñtüstik Qazaqstan oblıstarında – bes seysmostancïya ğana jumıs isteydi. Ökinişke qaray, biz Qazaqstannıñ basqa öñirlerin baqılay almaymız. Bul Seysmologïya ïnstïtwtında basqa öñirlerdegi jer silkinisin baqılaytın, qısqa merzimde seysmïkalıq boljamdar jasaytın jelilerdiñ bolmawına baylanıstı. Sonımen qatar, alpısınşı jıldarda jasalğan quraldar äbden eskirgen jäne bügingi künniñ talaptarına say emes.
Elimizdegi gaz, munay öndiriletin birde-bir ken ornında turaqtı seysmïkalıq monïtorïng jürgizilmeydi. Munay, gaz öndirw keşenderiniñ ïnfraqurılımdarın qurw jönindegi iri jobalardı jasağan kezde, öndiris alañdarınıñ seysmïkalıq zerttelwi esepke alınbaydı. Bilim jäne ğılım mïnïstrligi qazirge deyin seysmïkalıq qawipke naqtı bağa berw üşin, turğındardı qorğaw jönindegi şaralardı tïimdi josparlap, qurılıs jumıstarın jürgizw üşin oblıstardı seysmïkalıq awdandarğa jäne qalalardı seysmïkalıq şağın awdandarğa böletin naqtı kartalar jasağan joq.
– Jer silkinisi adam ömirine öte qawipti ekendigi belgili, al onıñ soñınan keletin qosımşa faktorlardan da (sel, ört, jarılıstar, t.b.) adamdar eki ese köp qırılatın körinedi. Jer astı dümpwleri jïi bolatın, bawraylarına xalıq tığız ornalasqan İle Alatawındağı gïdrotexnïkalıq obektiler qanday jağdayda? Eger 6-7 baldıq jer silkinisi bola qalsa, tötep bere ala ma?
– Köptegen jağdayda jer astı dümpwleri kezinde üylerdiñ, ğïmarattardıñ qulawı olardıñ qabırğaların ustap turatın irgetası men süyegine baylanıstı. Mindetti türde jasalatın seysmïkağa qarsı qajetti şaralardıñ orındalmawı, jawapkerşilikpen qaramaw, normatïvti-quqıqtıq negizderdiñ durıs jasalmawınıñ saldarınan üyler men ğïmarattardıñ nıq turmawı seysmïkalıq qawipsizdikpen qamtamasız etwdiñ osal böligi bolıp tabıladı.
Respwblïkadağı seysmïkalıq qawipti aymaqtarında salınıp jatqan jaña ğïmarattardıñ qurılıstarında jer silkinisine şıdamdılıq sınaqtarı jürgizilmeydi, sonday-aq munday obektilerdiñ qurılısın jobalawmen tïisti täjirïbeleri joq mekemeler aynalısadı. Sondıqtan bul obektilerdiñ küşti jer silkinisterine tötep bere alatındığına tolıqtay eşkim kepildik bere almaydı.
– Sw qoymalarınıñ ğïmarattarın tübegeyli jöndewdi kim qarjılandıradı?
– Gïdrotexnïkalıq ğïmarattardı tübegeyli jöndewge, jer silkinisine tötep beretindey etip küşeytwge qajetti aqşalay qarjı qarastırılmağan. Respwblïkadağı gïdrotexnïkalıq ğïmarattardıñ qurılısın salğanda sol aymaqtıñ seysmïkalıq qawiptiligin esepke ala otırıp, barlıq qurılıs normatïvtik zañdılıqtar saqtaladı. Qazirgi İle Alatawınıñ qoynawlarında turğan gïdrotexnïkalıq ğïmarattar 7 jäne odan da köp baldıq jer silkinisine eseptelinip salınğan.
– Ekonomïkanıñ öndiris salalarındağı qanday käsiporındar jarılıs qawpi bar öndiris orındarına jatadı?
– Jarılıs qawpi bar taw-ken öndiris salasına jatatındar: geologïyalıq barlaw, metallwrgïya, taw-ken, kömir, munay-gaz, munay-xïmïyalıq, xïmïyalıq, atom-energetïkalıq öndiris orındarı, sonday-aq munay-gaz önimderin magïstraldıq tasımaldaw, jarılıs jäne xïmïyalıq qawipti zattardı jasawmen, tasımaldawmen baylanıstı jumıs isteytin käsiporındar.
– Jer astı şaxtaları, skvajïnalar bölinbeytin, jeke obektiler bolıp sanala ma, olardı qadağalaw jumıstarı qalay jürgiziledi?
– Ïä, jer astı şaxtaları, skvajïnalar bölinbeytin, asa qawipti öndiristik obektilerge jatadı. Olardağı texnïkalıq qawipsizdikti qadağalaw bizdiñ mïnïstrliktegi Tötenşe jäne öndiristik qawipsizdikti memlekettik qadağalaw jönindegi komïtetke jüktelgen. Komïtet öz quzırı ayasında jer astı şaxtaları men skvajïnalardağı öndiristik qawipsizdiktiñ jäne Qazaqstan Respwblïkasınıñ zañdılıqtarınıñ saqtalwına baqılaw jasaydı.
– Jarılıs qawpi bar jäne taw-ken öndiris orındarın jobalaw jumıstarına lïcenzïyanı qanday organ beredi?
– Lïcenzïya beretin organ Qazaqstan Respwblïkasınıñ Energetïka jäne mïneraldıq reswrstar mïnïstrligi bolıp tabıladı.
– Tötenşe jağdaylar boyınşa qanday xalıqaralıq kelisimder jasaldı? Xalıqaralıq kelisimşarttar boyınşa Qazaqstan Respwblïkası qanday mindettemelerdi orındawı kerek?
– Qazaqstan «Transşekaralıq öndiristik apattardıñ tïgizetin äseri twralı» xalıqaralıq konvencïyağa, «Kaspïy teñiziniñ sw tirşiligin qorğaw jönindegi şeñberli konvencïyağa», Öndiristik qawipsizdik salası boyınşa, qawipti öndiristik obektilerdegi ıntımaqtastıq twralı kelisimge qol qoyğan.
TMD elderiniñ ükimet basşıları 2001 jılı 28 qırküyekte qol qoyğan «Öndiristik qawipsizdik salası boyınşa, Tötenşe jağdaylar jönindegi mïnïstrlikter arasında qawipti öndiristik obektilerdegi ıntımaqtastıq kelisimi» şeñberinde, qawipti öndiris obektilerinde birlesip jumıs istew twralı özara kelisimder bar. Mısalı, Qırğızstan Respwblïkasınıñ soltüstik aymaqaralıq tötenşe jağdaylar jönindegi basqarması men Jambıl oblıstıq Tötenşe jağdaylar jönindegi departamenti arasında birlesip qïmıldaw jönindegi josparlar bar. Eger tötenşe jağday orın alatın bolsa, Qazaqstan jağınan osınday josparlar boyınşa qutqarw jumıstarın birlesip atqarwdı mindetine alğan.
– Qazaqstanda transşekaralıq äseri tïetindey öndiristik apattar bolwı mümkin nısandar bar ma? Qazaqstanğa sabaq bola alatınday basqa elderde qanday joyqın apattar boldı, sonday-aq körşiles elderde respwblïkamızdıñ turğındarına, qorşağan ortağa transşekaralıq qawip töndiretin obektiler twralı ayta ketseñiz.
– Respwblïkamızdağı transşekaralıq qawip töndiretin öndiristik nısandarğa, negizinen, Kaspïydiñ soltüstigindegi Teñiz, Qaraşığanaq, Qaşağan munay öndirw orındarı jatadı. Körşiles elder jağınan bügingi küni qattı qawip töndirip otırğan Resey men Äzirbayjannıñ Kaspïy mañındağı munay-gaz öndirw nısandarı, sonday-aq Qırğızstannıñ Şw oblısındağı Aqtuz awılında ornalasqan polïmetall rwdalardı bayıtqandağı qaldıqtar.
Dünïe jüzinde jıl sayın ärtürli joyqın apattar bolıp turadı. Munday apattar durıs jağday jasalmağan bolsa, kez kelgen elde bolwı mümkin. 1984 jılı 3 jeltoqsanda Ündistannıñ Bxopal qalasında ornalasqan YUnïon Karbayd fïrmasınıñ xïmïya zawıtında öndiris tarïxında bolmağan ülken tragedïya boldı. Apattan 20 mıñnan astam adam zardap şekti. 2003 jılı 24 jeltoqsanda Qıtaydıñ Çwandogbey kükirt-swtegi gaz kenişinde bolğan jarılıstan 200 adam qaza taptı. 1988 jılı teñiz tübinen munay şığarıp jatqan Ulıbrïtanïyanıñ Payper Alfa platformasında 167 adam apat kezinde qaytıs boldı. Osınday apattardıñ bäri biz üşin sabaq bolwı kerek.
Bizdiñ elde, 1985 jılı Teñiz munay öndirw ornındağı №37 skvajïnadan şıqqan munay, gaz aralasqan burqaqtı örtti söndirw üşin 14 ay waqıt ketti. Osı waqıttıñ işinde 4 mïllïon tonna munay janıp, 2,5 mïllïard tekşe metr asa zïyandı kükirt-swtegi qosındısınıñ koncentracïyası bar gaz atmosferağa tarap ketti.
– Qazaqstannıñ xalıqaralıq mindettemelerinen kelip şığatın transşekaralıq bağıttağı tötenşe jağdaylar jönindegi zañdar bar ma?
– «Tabïğï jäne texnogendik tötenşe jağdaylar twralı» Qazaqstan Respwblïkası zañınıñ 37-babına säykes, Qazaqstan aymaqtıq jäne jalpı qawipsizdikti saqtaw prïncïpterin basşılıqqa ala otırıp, tabïğï jäne texnogendik tötenşe jağdaylar salasında xalıqaralıq ıntımaqtastıqqa qatısadı. Eldi mekenderge, qorşağan ortağa, şarwaşılıq obektilerine transşekaralıq zalaldar keltirmew maqsatında şet memleketterge tötenşe jağdaylar twralı tolıqtay jäne waqtılı aqparattar berw, memleketaralıq özara kömek körsetw, olardıñ arasındağı talastardı beybitşilik jolmen şeşw mäselelerin qarastıradı.
– Xalıqaralıq kelisimder boyınşa teñizdegi, qurlıqtağı, jer astındağı transşekaralıq apattar üşin kim jawap berwi kerek – memleket pe, älde sol jerde paydalı qazbalardı ïgerip jatqan kompanïya ma?
– Qanday da bolsın öndiristik jumıs jürgizip jatqan kompanïya, apattı jağday bola qalsa, barlıq qızmet salası boyınşa jawap berwge mindetti. Eger Qazaqstan Respwblïkası bekitken xalıqaralıq kelisimde Qazaqstan Respwblïkasınıñ zañdarındağıdan basqaşa tärtip belgilense, onda bizdiñ zañ boyınşa emes, xalıqaralıq kelisimniñ şarttarı boyınşa jasaladı.
– Vladïmïr Karpovïç, Qazaqstan jerinde ïesiz qalğan qawipti öndiristik nısandar twralı ne aytar ediñiz?
– Respwblïkada ärtürli sebeptermen jabılıp, qızmetin toqtatqan birqatar öndiris orındarı bar ekendigi eşkimge qupïya emes. Mısalı, «Şımkentfosfor» akcïonerlik qoğamın alayıq. Burınğı fosfor zawıtınıñ awmağında bayıtılmağan fosfor şlamınıñ altı birdey şlamjïnaw ornı tur. Xïmïyalıq saraptawlar boyınşa şlamdağı fosfor 2,1 payızdı quraydı. №6 şlamjïnaqtaw ornı sw toltırılıp, zalalsızdandırılğan, qalğan besewi fosfor zawıtı jumıs istep turğan kezde jabılğan. Şımkent fosfor zawıtınıñ mışyak qaldıqtarı arnayı qaldıqtar saqtaytın jerge kömilgen. Bulardıñ bäri qawipsiz emes. Sondıqtan qazirgi kezde barlıq şlamjïnaqtaw orındarına sw deñgeyin birqalıpta ustap turatın öndiristik sw qubırları tartıldı.
Qarawsız qalğan nısandardı, sonıñ işinde texnïkalıq ïnventarlaw men uzaq merzimge saqtaw jönindegi zañ aktileri Qazaqstan Respwblïkasında jasalğan joq.
– Qarawsız qalğan öndiris obektileriniñ joyılğannan keyin de adam densawlığına, qorşağan ortağa zïyanı bar ma?
– Quramında qawipti öndiristik nısandarı bar, sonıñ işinde jabılıp qalğan nemese joyılğan käsiporındardıñ barlığı tïisti quzırlı memlekettik organdar tarapınan baqılawğa alınıp, ekologïyalıq jäne öndiris qawipsizdigin qamtamasız etw üşin qadağalanwı tïis.
– Bas prokwratwra, Ulttıq qawipsizdik komïteti sizderden tötenşe jağdaylar boyınşa memlekettik jüyeniñ axwalı twralı naqtı derekter men aqparattar alıp otıratın bolar. Jalpı, elimizdiñ Ata zañı boyınşa Qazaqstan azamattarı ömiriniñ qawipsizdigi twralı böligindegi baptarğa säykes, olardıñ tarapınan qanday kömekter körsetiledi?
– Bas prokwratwra men Ulttıq qawipsizdik komïteti bizdiñ mïnïstrlikke jan-jaqtı kömek körsetip otıradı. Respwblïkadağı qawipti öndiris orındarın turaqtı türde birigip tekserwdi täjirïbege aynaldırdıq. Qazaqstan Respwblïkasınıñ zañdarın buzğan qawipti nısandardıñ basşılarına tïisti şaralardı qoldanatın boldıq.
Bïılğı jıldıñ birinşi toqsanında «Arselor Mïttal Temirtaw» akcïonerlik qoğamınıñ «Abay» şaxtasına Bas prokwratwramen birlesken tekserw jürgizdik. Däl sonday tekserw jumıstarın Ulttıq qawipsizdik komïtetimen birlesip jürgizdik. «GMK Qazaqaltın» akcïonerlik qoğamınıñ Jolımbet, Bestöbe, Aqsw kenişterin jarılğış zattardı öndirw jäne saqtaw erejeleri boyınşa qawipsizdigin tekserdik.
Buğan qosa, atalmış organdardıñ surawlarına qaray, Tötenşe jağdaylar jönindegi mïnïstrlik öndiristik qawipsizdik problemaları boyınşa aqparattar berip otıradı. Bïıldıñ özinde osınday 12 aqparat berildi.
– Kölik, energetïka salasındağı qawipti nısandardağı, öndiris orındarındağı apattardı tekseretin komïssïya müşeleri sol öndiristiñ texnïkasınan, texnologïyalıq procesterden xabardar bolwı mindetti me?
– Kez kelgen öndiristik apattar nemese qayğılı jağdaylardı teksergen kezde birinşi kezekte onıñ texnïkalıq sebepterin anıqtaw kerek. Sonı bilgennen keyin tötenşe jağdaylardıñ aldın alw şaraları jasaladı. Soğan baylanıstı apattıñ saldarın, qayğılı oqïğalardı tekseretin komïssïyağa müşe mamandardıñ käsibï bilimderi bolwı mindetti. Sonday-aq zerttew jumıstarına ğılımï jäne arnayı mamandandırılğan uyımdardan bilimdi sarapşılar tartıladı.
– Vladïmïr Karpovïç, qalay oylaysız, Köksaraydıñ qurılısı Araldı qutqara ala ma?
– Soñğı jıldarda Sırdarïya özeni basseyniniñ swı köterilgeni bayqaladı. Narın-Sırdarïya sw qoymasınıñ qısqı rejïmge köşwi jäne Toqtağul, Qayraqqum, Ändijan, Şarbaq sw qoymalarınan şıqqan swdıñ bäri Şardara sw qoymasına quyılwı onıñ waqıtınan burın tolıp, köp mölşerde Sırdarïyanıñ boyımen ağızwğa mäjbür etedi. Al ol kezde Özbekstandağı Arnasaydıñ ernewi köktemgi qardıñ swımen tolıp, ol jaqqa Şardaranıñ swın 2 mïllïard tekşe metrden artıq ağızwğa mümkindik bolmaydı. Jıldıñ osı mezgilinde, 2004 jıldan beri Sırdıñ boyındağı eldi mekenderge sw jayılw qawpi twındaydı. Swdı Sırdıñ boyımen 1000-1200 m3/sek. deyin jiberwge mäjbür bolğan kezderde Oñtüstik Qazaqstan oblısındağı 15 mıñ adam turatın 20 eldi meken, Qızılorda oblısındağı 401 mıñ adam turatın 51 eldi meken sw astında qaladı.
Köksaray rettegişi köktemgi mol swdıñ keltiretin zardaptarın birşama azaytadı. Sw reswrstarı jönindegi komïtettiñ aqparattarı boyınşa Qızılorda oblısınan 10-12 mlrd. tekşe metr sw ötedi, onıñ 7 mïllïard tekşe metri egistikti swğarwğa jumsaladı, 1 mïllïard tekşe metri joldağı kölşikterdi toltırwğa ketedi de, tek qalğanı ğana Aral teñizine quyıladı.
Köksaray rettegişin salwdağı negizgi maqsat – qıs kezindegi artıq swdı 3-4 ay ustap turw, sodan keyin nawrız-şilde aylarında Qızılorda oblısınıñ qajettiligine jäne tömengi ağıstıñ ekologïyasına jumsaw.
Suxbattasqan
Qayırjan TÖREJANOV
