Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstri Serik Axmetovtıñ “Egemen Qazaqstannıñ” aptalıq qosımşasına bergen suxbatı
“Egemen Qazaqstannıñ” aptalıq qosımşası 23 mamır 2008 jıl
“Egemen Qazaqstannıñ” aptalıq qosımşası
2008-05-23:
AQILI JOLDAR – ZAMAN TALABI
Ötken jılı Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstrligi Ükimetke elimizde aqılı joldar engizw jöninde usınıs jasağanı belgili. Mïnïstrliktiñ bul usınısın Memleket basşısı men Ükimet qoldap, onı iske asırw üşin “Avtomobïl joldarı” twralı Zañğa özgerister men tolıqtırwlar engizw qajettigin aytqan bolatın. Kölik jäne kommwnïkacïya mïnïstri Serik AXMETOVPEN äñgime de negizinen osı mäsele töñireginde örbimek.
– Aqılı joldardı salwdağı negizgi mindet, elimizdiñ köliktik älewetin damıtw, sol arqılı byudjetke tüsetin jüktemeni azaytw. Al onıñ qanday paydalı jaqtarı bar deseñiz, eñ äweli ol ekonomïkalıq turğıdan alğanda bizge tïimdi. Mäselen, joldardı jöndew men olardı qayta salw üşin ïnvestïcïyalar tartıladı, olar tarïfter men aqılı joldardıñ körsetetin qızmeti esebinen byudjetten tüsetin qarjınıñ ornın jabatın boladı. Sodan keyin aqılı joldardıñ qızmeti üşin ïnvestïcïyalar tartılğanda, olardıñ ïnfraqurılımı jaqsaradı, sonıñ nätïjesinde jergilikti xalıqtı jumıspen qamtamasız etip, jumıssızdıq mäselesin şeşwge boladı. Al jumıs bolğan jerde şarwaşılıq ta jaqsaradı ğoy. Mäselen, sol arqılı biz qurılıs salasın damıtwğa mümkindik alar edik.
Ekinşi, aqılı joldar salğanda memleket pen jeke äriptestiktiñ arası jaqınday tüsedi. Sonımen birge qızmet körsetw deñgeyi ösip, jergilikti xalıqqa jaña texnologïya men täjirïbe almaswğa mümkindik beredi.
Aqılı joldar salw Qazaqstan Respwblïkasınıñ 2015 jılğa deyingi kölik strategïyası negizinde jasalınıp jatqan jumıstardıñ biri. Qazirde biz Kölik strategïyasın iske asırw jöninde jüyeli jäne josparlı jumıstardı odan äri jalğastırıp, sonıñ ayasında jergilikti xalıqqa qawipsiz äri sapalı kölik qızmetin körsetw, kölik qatınası bağasın arzandatw, elimizdiñ geografïyalıq erekşelikterin eskere otırıp, onıñ tranzïttik älewetin damıtwda jumıstar atqarıp kelemiz. Bul jumıstar osıdan eki jıl burın bastalğan bolatın. Eki jıldıñ işinde 56 jobanı bastadıq. Olardıñ jalpı qunı 229,1 mlrd. teñge. Bölingen qarajat 99,8 payızğa ïgerildi. Elbası 2001 jıldı Avtomobïl joldarı jılı dep jarïyalağannan bergi 7 jıldıñ işinde avtomobïl joldarı salasında köptegen jobalar qolğa alınıp, sätti jüzege asırılıp keledi. Oğan turaqtı qarajat bölw arqasında qol jetti. Mäselen, soñğı jıldarı kölik salasın damıtwğa 828,9 mlrd, teñge qarjı bölindi. Oğan 22248 km. tas joldar jöndelip, qalpına keltirildi. Qazirgi zamanğı avtobannıñ qurılısı bastaldı. Jalpı, elimizdiñ tas joldarınıñ qaşıqtığı 128000 km., onıñ 93000 km. respwblïka awmağın qamtısa, 35000 km. qalalar men eldi mekenderdiñ köşelerinen turadı. 2005 jıldıñ jeltoqsan ayında osı joldardıñ sapasın arttırw üşin Ükimet qawlısımen 2006-2012 jıldar aralığında avtojol salasın damıtwğa arnalğan bağdarlama qabıldandı. Osı qujat boyınşa 2012 jıldıñ soñına qaray respwblïkalıq deñgeydegi joldardıñ 86 payızı men jergilikti joldardıñ 70 payızınıñ sapasın jaqsartw közdelip otır.
– Jaqsı eken. Al mïnïstrlik koncessïyalıq negizde qanday joldardı salwdı josparlap otır?
– Meniñ aytayın degenim, biz jol salsaq ol xalıqaralıq talaptarğa say salınwı tïis. Sonımen birge biz joldıñ joğarı tïimdiligi men qawipsizdigin qatañ eskerwimiz qajet. Osı maqsatta mïnïstrlik koncessïyalıq negizde eñ tığız qozğalıstağı Astana – CHHwçe, Astana–Qarağandı, Almatı–Qapşağay, Almatı–Qorğas, Taşkent–Şımkent–Jambıl oblısınıñ şekarası jäne Almatınıñ ülken aynalma avtomobïl joldarın aqılı etwdi josparlap otır. Olardıñ qurılısı 3 jılğa sozıladı. Joldar salınıp bolğannan keyin aqılı boladı. Al jaña aytqan Astana–CHHwçe tas jolınıñ qurılısı kelesi jıldıñ qaraşa ayında ayaqtaladı. Onıñ uzaqtığı 224 km., oğan qazir memleket tarapınan 115 mlrd. teñge bölinip otır.
Bizde mınaday derek bar. 2006 jılı respwblïka boyınşa adam qazasına äkelgen jol apatı oqïğalarınıñ üşten biri osı jerlerde bolıptı. Bastı sebebi – avtokölikterdiñ qarsı jolğa şığıp ketwi eken. Sondıqtan bul joldardı biz kem degende tört qatarlı etip salmaqpız.
– Munday aqılı joldar büginde qay elderde bar?
– Aqılı joldar 30 elde bar. Olar negizinen Qıtay, Vengrïya, Slovakïya, Kanada, Portwgalïya men basqa da elderde salınğan. Bul elderdiñ ekonomïkalıq damwına qaray aqılı joldar salwdıñ erekşelenetin tustarı köp. Dünïe jüzinde munday joldardıñ köbi memleket pen jeke menşik arasındağı äriptestik negizinde salınadı. Mısalı, memleket konkwrstıq negizde jaña nemese eski joldardı qayta jöndew üşin qurılısqa ïnvestïcïya tartadı. Söytip, jumıs ayaqtalğan soñ ïnvestor 20 jıldan astam waqıtqa özi jasağan joldı basqarwğa kepildik aladı. Osı waqıtta koncessïoner joldı paydalanwşıdan jäne onı jöndep salıp bitirgeni üşin memlekettik byudjetten aqı alıp, kelisim-şart ayaqtalğan soñ joldı qaytadan Ükimetke qaytaradı. Odan keyin jol tegin boladı. Osı jerde men mınaday derek keltirgim keledi. Dünïejüzilik banktiñ mälimetinşe, uzaqtığı 1350 km. jöndelmegen eski joldağı avtoköliktiñ qozğalısı memleket ekonomïkasına jılına 250 mln. AQŞ dolları köleminde şığın keltiredi eken.
– Al bizde, mäselen, 1 şaqırım joldı qayta jöndew üşin qanşa qarjı ketedi?
– Bizde joldar texnïkalıq deñgeyge qaray bağalanadı. Mäselen, ekinşi texnïkalıq deñgeyli bir kïlometr joldı jöndew üşin 150 mln. teñge, al eger ol tört qatarlı bolsa 300-den 350 mln. teñgege deyin qarjı ketedi. Al jolğa tölenetin aqını biz şamamen jeñil avtokölik üşin bir şaqırımğa 1-2 teñgeden 4 teñgege deyin, mïkroavtobwstar üşin 4 teñgeden 6 teñgege deyin, al awır jük kölikteri üşin 6 teñgeden 10 teñgege deyin alwdı oylastırıp otırmız. Degenmen, joldıñ aqısı qalay bolatını konkwrstıq negizde Ükimet qabıldağannan keyin şeşiledi. Al şetelderde, mäselen, Brazïlïyada bir şaqırım jolğa 4 AQŞ centi, Japonïyada 45 cent tölenedi. Francïyada odan da köp bolwı mümkin. Öytkeni, onda bir avtokölik üşin jılına orta eseppen alğanda 3000 ewro köleminde salıq tölenedi eken.
– Aqılı joldar kimniñ menşiginde boladı jäne onıñ kütimimen kimder aynalısadı? Koncessïyalıq merzim qay waqıtqa sozıladı?
– Koncessïyanıñ merzimi 25-30 jıl. Koncessïoner joldı 3 jıl salıp, 22 jıl paydalanadı. Al jol memleket menşiginde qala beredi. Memleket koncessïonerge joldı tek belgili bir waqıtqa qana paydalanwğa beredi. Bul memleket üşin tïimdi dep oylaymın. Öytkeni, bizge keregi eñ bastısı jolawşılardıñ qawipsizdigi men joldıñ sapası. Eger biz koncessïonerge joldı beretin bolsaq, olar 25-30 jıl boyı onıñ qurılısımen, sapasımen jäne basqa usaq-tüyek jöndew jumıstarımen aynalısadı.
– Aqılı joldardıñ qanday artıqşılığı bolmaq? Onda jıldamdıq şegi qanday boladı?
– Eger jol bir bağıtında üş jolaqtı bolsa, sağatına 150 şaqırım, al eki jolaqtı bolsa, sağatına 120 şaqırım jıldamdıqpen jürwge ruqsat etiledi. Aqılı joldar birneşe qosımşa qızmet körsetedi. Mäselen, onda ïntellektwaldı kölik jüyesi degen boladı. Atalmış jüyede beynebaqılaw, jedel şaqırw apparatı, awa rayın körsetetin elektrondı tablo jäne basqa da qızmet türleri ornatıladı. Bul jüye joldıñ barlıq jerinde boladı. Sonımen birge koncessïoner kompanïyalar jol üstinde buzılğan avtokölikterdi tasıp, olardı jöndewdi josparlap otır.
– Bäri durıs sïyaqtı. Biraq, soñğı kezderi aqılı joldarğa balamalı joldar salw twralı köp aytılıp jür. Siz ol jöninde ne der ediñiz?
– Balamalı jol jöninde zañda köp aytılğan. Eger biz balamalı tegin joldardı salıp, memleket byudjetinen oğan qarjı jumsay bersek aqılı joldar salw üşin ïnvestïcïya tartw qïınğa tüsedi. Sapalı jol qaşanda tartımdı jäne qawipsiz boladı. Mine, osı üşin eñ bastısı, ïnvestorlar aqılı joldardıñ sapası men qızmetin jaqsartwı qajet.
– Endi ötken jılı kölik salasın damıtwda qanday jumıstar atqarılğanın aytıp berseñiz?
– Ötken jılı kölik-kommwnïkacïyalıq keşendi damıtwda 2006 jılğa qarağanda elewli nätïjelerge qol jetti. Bıltır 2006 jılmen salıstırğanda jük aynalımı 6,8 payızğa, tasımaldanğan jükter kölemi 5,3 payızğa, jolawşılar sanı 4,5 payızğa, jolawşılar aynalımı 5,2 payızğa, al teñiz porttarı arqılı tasımaldanğan jüktiñ kölemi 8,4 payızğa arttı. Mïnïstrlik byudjetti 100 payızğa, yağnï 214,5 mïllïard teñgege ïgerdi. Ötken jılı jaña temir jol qurılısın jürgizw jönindegi koncessïyalıq jobalar boyınşa Eralïev – Qurıq, Qorğas – Jetigen wçaskeleri salınıp, Maqat – Qandıağaş temir jol wçaskesine elektr jelileri tartıla bastadı. Budan basqa temir jol salasın 2011 jılğa deyin reformalaw jöninde keşendi şaralar äzirlendi.
Elimizde äwe qatınası jaqsara bastadı. Mäselen, “Eyr Astana” ulttıq kompanïyasınıñ parki “Boïng” jäne “Eyrbas” attı altı jaña uşaqpen tolıqsa, Şımkent äwejayında jasandı uşw-qonw alañı men Aqtöbe äwejayınıñ aerovokzal keşenin qayta salw jumıstarı ayaqtaldı.
Bizdiñ elde otandıq eki kompanïya şetelderge äwe reysterin jasap turadı. Olar – “Eyr Astana” men “Skat” AQ-tarı. Birinşisi Beyjiñ, Amsterdam, Mayndağı Frankfwrt, London, Delï, Dwbay, Sewl, Istambul, Bangkok, Mäskew qalalarına reys jasasa, ekinşisiniñ uşaqtarı Mäskew, Şarja, Tbïlïsï, Erevan, Bakw, Mïneraldı swlar, Rostov, Astraxan, Taşkent jäne Bayan-Ölgey öñirine qatınaydı. Al alıs şetelden Qazaqstanğa 9 eldiñ 10 äwe kompanïyası reys jasasa, jaqın memleketterden 10 eldiñ 18 äwe kompanïyaları öz reysterin aştı.
– Kezinde respwblïkamızda awdandar men awıldar arasında äwe qatınası jolğa qoyılğan edi. Qazir osını qayta qalpına keltirwge mümkindik bar ma?
– Ïä, kezinde onday äwe qatınastarı bar bolatın. Qazir memleket onı qayta qalpına keltirw üşin arnayı byudjettik bağdarlama qabıldap otır. Osınıñ nätïjesinde soñğı kezderi memlekettik byudjet esebinen äwe tasımaldaw bağdarlaması negizinde Astana men Taraz, Jezqazğan, Petropavl, Semey, Qostanay, Taldıqorğan jäne Pavlodar qalaları arasında äwe qatınası jolğa qoyıldı. Jalpı, respwblïkaişilik äwe qatınası 40 bağıtta jürgizilip keledi. Sonıñ işinde ötken jıldan beri oblısaralıq jäne oblısişilik äwe qatınası damï bastadı.
Keleşekte respwblïka öñirlerin jalğaytın tağı 14 jaña bağıt aşw josparda bar. Al Şığıs Qazaqstan oblısında äwe qatınası basqa öñirlerge qarağanda damıp keledi. Mäselen, ötken jılı oblısta jergilikti äwe jelilerin aşw jöninde serpindi joba iske asırıldı. Onıñ maqsatı — oblıs ortalığın şalğay ornalasqan awdandarmen baylanıstırw. Äwejaylar ïnfraqurılımın qalpına keltirw boyınşa jumıstar jürgizildi. Qazirgi kezde munda “Skat” äwe kompanïyası An-24 jäne An-2 uşaqtarımen reyster orındawda. Olardı oblıs äkimdigi qarjılandıradı. Bul özge öñirlerge ülgi tutarlıqtay jağday.
– Qazirgi kezde sw köliginiñ jağdayı qalay? Elimizde özen porttarın damıtw mäselesi qanday deñgeyde?
– Sw köliginiñ jağdayı jaqsı dewge boladı. Öytkeni, elimiz köbine köliktiñ osı türimen Kaspïy teñizi arqılı şetelderge eksportqa munay, astıq, metall jäne basqa da önimderdi jetkizip otıradı. Osığan baylanıstı Ükimet 2006 jılı porttıq jäne qızmet körsetw ïnfraqurılımın damıtw, sawda jäne qosalqı flottardı jasaqtaw, kemeler jürisiniñ qawipsizdigin qamtamasız etw maqsatında 2006-2012 jıldarğa arnalğan teñiz köligin damıtw bağdarlamasın qabıldağan bolatın. Qazir jumıstıñ köbi osı qujat negizinde jürgizilip jatır.
Özen köligi jöninde aytsaq, bul jerde memlekettik texnïkalıq flottı jañartw jäne jañğırtw keme jüzetin gïdrotexnïkalıq qurılıstarın qayta salw jäne keme jöndew-keme jasaw öndirisin qayta jandandırw közdelip otır. Qazirde özen köligi arqılı jük tasımalı Ertis, İle – Balqaş jäne Oral – Kaspïy sw basseynderinde jürgiziledi. Bul jerlerdegi jumıstıñ bäri respwblïkalıq byudjetten qarjılandırılatın memlekettik käsiporındarğa tïesili. Sala mamandarı özen köligi arqılı tasımaldanatın jüktiñ kölemin 2012 jılğa qaray jılına 5 mln. tonnağa deyin jetkizbekşi.
– Memleket basşısı tranzïttik älewetti damıtw mäselesine ünemi nazar awdarıp keledi. Bul bağıtta qanday jumıstar atqarılwda?
– Elbası N.Nazarbaevtıñ basşılığımen jäne tikeley qamqorlığımen kölik salasın, onıñ işinde tranzïttik älewetti paydalanw men damıtwğa basa mañız berilip keledi. Büginde Qazaqstan TRASEKA, Soltüstik – Oñtüstik, Ortalıqazïyalıq däliz, Transazïyalıq temir jol magïstrali sïyaqtı xalıqaralıq kölik dälizderiniñ qızmetin paydalanadı. Bizge olar transewropalıq jäne azïyalıq kölik jüyesimen ünemi baylanısta bolwğa mümkindik berip otır. Ötken jılı köliktiñ barlıq türi boyınşa tranzïttik qatınas arqılı 13,5 mln. tonna jük, sonıñ işinde temir jol arqılı – 13 mln tonna, avtokölikpen 500 mıñ tonna jetkizilse, şetel uşaqtarı respwblïka äwejaylarına 5200 tranzïttik qatınas jasadı. Bıltır tranzït arqılı respwblïkalıq byudjetke 501,3 mln. AQŞ dolları, sonıñ işinde tasımaldanğan jük boyınşa 361,3 mln. AQŞ dolları, tranzïttik uşaqtarğa qızmet körsetwden 104 mln. dollar köleminde tabıs tüsti. Qazaqstan bolaşaqta tranzïttik tabıs kölemin 500 mln. dollardan jılına keminde 2 mlrd. dollarğa deyin jetkizwi kerek.
Qazir elimizdiñ tranzïttik älewetin arttırw maqsatında birqatar ïnfraqurılımdıq jobalardı iske asırw josparlanıp otır. Temir jol salası boyınşa Dostıq stansası men onıñ janındağı Aqtoğay – Dostıq wçaskesiniñ jükterdi ötkizw mümkindigin jılına 14 mln. tonnadan 25 mln. tonnağa deyin arttırw, Şar – Öskemen temir jolı qurılısın ayaqtaw, Qorğas – Jetigen jäne Mañğıstaw – Bawtïno, Eralïev – Qurıq, Özen – Türkimenstan jaña temir joldarı qurılısın jürgizw qajet. Ötken jıldıñ soñında tağı bir iri jobanıñ qurılısı twralı kelisim jasaldı. Onda Qazaqstan, Türkimenstan jäne Ïran arasında Özen –Bereket – Gorgan temir jol qurılısın salw jöninde mäsele qaraldı. Avtokölik jolında “Batıs Qıtay – Batıs Ewropa” transqurlıqtıq dälizdi iske asırw közdelip otır. Elbası bïılğı Joldawında atalmış däliz twralı bizge barlıq oñtüstik oblıstardı basıp ötip, Qızılorda, Aqtöbe arqılı Reseyge şığatın, öñirlerdiñ ekonomïkasın jandandıratın eñ iri joba kerek dep aytqan edi. Osığan baylanıstı “Batıs Qıtay – Batıs Ewropa” xalıqaralıq dälizin damıtw jobası jasalındı. Onıñ negizinde 5 xalıqaralıq, 12 öñirlik köliktik-logïstïkalıq ortalıq aşw közdelip otır. Bul jobanıñ qunı 900 mlrd. teñge nemese 7,5 mlrd. AQŞ dolları turadı.
Jalpı, Qazaqstan kölik jäne kommwnïkacïyalar salası boyınşa şeteldermen 117 xalıqaralıq kelisimder negizinde jumıs jasawda. Ötken jılı osınday 12 qujatqa qol qoyıldı. Bulardıñ bäri elimizdiñ älem qawımdastığımen qarım-qatınasın tığız baylanıstırwğa bağıttalğan.
– Äñgimeñizge raxmet.
– Äñgimelesken Dastan KENJALÏN.
