06/09/07. QR Sırtqı ister mïnïstri M.Täjïnniñ «Munay-gaz salası jäne energetïka» ekinşi ewrazïyalıq energetïkalıq forwmında söylegen sözi
QazAqparat, 6 qırküyek, 2007 jıl
Jahandıq bäsekelestik wşığıp, elder men öñirlerdiñ ärekettestigi küşeygen jağdaydağı xalıqaralıq qatınastardıñ qazirgi zamanğı jüyesiniñ turaqtılığı kemşindew soğwda. Sol sebepten de ol ulğayıp kele jatqan jahandıq jäne öñirlik sïpattağı qaterlerdi barınşa sezgiş. Xalıqaralıq turaqtılıq pen qawipsizdiktiñ bayırğı jäne keyingi ünqatwlarına tïimdi jawap berw üşin jaña jüzjıldıqta jahandıq energetïkalıq teñgerimdi qamtamasız etwdiñ mañızı eselep ulğaydı. Energoreswrstar barlıq memleketter üşin ömir sürw deñgeyin jaqsartw men mümkindikterdi keñeytwde asa mañızdı mänge ïe. Sondıqtan, narıqtıq ekonomïkanıñ irgeli qağïdalarına süyengen bağa boyınşa tïimdi, senimdi jäne ekologïyalıq qawipsiz energetïkalıq qamtılw tutastay älemdik qawımdastıq üşin eñ mañızdı ünqatwlardıñ biri retinde moyındaladı.
Energetïkalıq qawipsizdik problematïkası «G8» elderiniñ Sankt-Peterbwrgte ötken bıltırğı sammïtinde bastı taqırıp bolwı jäne bïılğı sammït barısında jalğasın tabwı jäydan jäy emes. Xaylïgendammda qabıldanğan «segizdik» lïderleriniñ Deklaracïyasında atap körsetilgenindey, «energetïkalıq qawipsizdikti şeşw rınoktardıñ aşıqtığı, energotïimdilikti arttırw, energïya közderin ärtaraptandırw, jaña texnologïyalar äzirlep engizw sekildi salalardı qosa alğanda, birneşe salalarda ayrıqşa xalıqaralıq ıntımaqtastıqtı qajet etedi». Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ S-Peterbwrgtegi «G8» sammïtine şaqırılwı bizdiñ elimizdiñ xalıqaralıq energetïkalıq dïalogtağı ulğayıp kele jatqan rölin moyındaw boldı.
Energetïkalıq quramdawış jahandıq geosayasï böliniste barğan sayın salmaqtı däyekke aynalıp keledi. Bul saladağı wşığwğa jol bermew maqsatında jalpığa birdey jäne üylestirilgen xalıqaralıq qadamdar ayasında turaqtılıq pen qawipsizdikke umtılw kerek.
Soñğı kezderi energetïkalıq qawipsizdik uğımın qoldanwdağı akcenttiñ belgili bir awısımın da bayqawğa boladı. Eger, burın energetïkalıq qawipsizdik uğımı ayasında tek negizgi tutınwşılardı kömirswtek reswrstarımen turaqtı qamtamasız etw mäselesi uğılsa, qazir ol aytarlıqtay keñeyip, öndirwdi, tasımaldaw men xalıqaralıq rınoktarda satwdı da qamtïdı. Säykesinşe, jetkizwşi elder ğana emes, tranzïttik memleketter men tutınwşılar, sonday-aq transulttıq energetïkalıq korporacïyalar da, yağnï energetïkalıq önimniñ barlıq bwındarı birdey ortaq jawapkerşilik jügin arqalawı tïis.
Qazaqstan, bolaşaqta mañızı qaltqısız ösetin, energetïkalıq reswrstardı eksporttaytın turaqtı damwşı elderdiñ biri retinde älemdik rınokqa kömirswtegin jetkizw salasındağı öz jawapkerşiligin tolıq mäninde sezinedi.
Energetïkalıq qawipsizdik xalıqaralıq turaqtılıqtıñ şeşwşi faktorı retinde Qazaqstannıñ mañızdı sayasï-ekonomïkalıq basımdıqtarınıñ biri bolıp tabıladı. Bizdiñ elimiz jahandıq energetïkalıq ïnfraqurılımnıñ mañızdı elementi bolıp tabıladı, sol sebepti Qazaqstannıñ sırtqı sayasatınıñ aytarlıqtay quramdawışı otandıq kömirswtek şïkizatı eksportınıñ turaqtı jäne qawipsiz bağıttarın qamtamasız etw mäselesin şeşwge bağıttalğan.
Bizdiñ energetïkalıq strategïyamızdıñ özeginde ekonomïkalıq negizdilik jäne energetïkanıñ qorşağan ortağa texnogendik äserin meyilinşe azaytw qağïdası jatır. Biz budan äri de kömirswtekterdi älemdik rınokqa tasımaldaw bağıttarın ärtaraptandırw jäne qubır jelisi jüyesiniñ barınşa tïimdi qızmetw etwin qamtamasız etwdi ustanatın bolamız.
Xalıqaralıq energetïkalıq qawipsizdik kepildigi tutınşwılar men reswrstardı jetkizwşilerdiñ müddeleriniñ toğısında ğana emes, sonday-aq jahandıq geosayasï oyınşılar men transulttıq energetïkalıq korporacïyalardıñ qadamdarın üylestirw isinde de jatır.
Bizdiñ munaygaz sektorımızda AQŞ, Ewropa, Resey jäne Qıtaydıñ iri energetïkalıq kompanïyalarınıñ bolwı energoreswrstar eksportı mäselesin keñ awqımdı xalıqaralıq ıntımaqtastıq deñgeyine şığaradı.
Qazaqstannıñ geografïyalıq ornalaswı eksporttıq qubır jelisi qurılıstarın körşiles elderdiñ awmağımen jürgizw qajettigin alğa tartadı. KQK qubır jelisiniñ tïimdi qızmeti men onıñ älewetin ulğaytw jumısı, mıñ şaqırımdıq Atasw-Alaşañqay munay qubırın iske qosw, Bakw-Tblïsï-Jeyhan jobasına qosılw, sonday-aq özge de mümkin bolatın nusqalardı qarastırw jaña eksporttıq bağıttardı damıtwdağı Qazaqstan jürgizip jatqan qarqındı jumıstıñ kwäsi bolıp tabıladı jäne ol bizdiñ memleketimizdiñ teñgerilgen sırtqı sayasï bağdarın körsetedi.
Qazaqstannıñ köp bağdarlı energetïkalıq jäne qubır jelilik sayasatınıñ müddesi bizdiñ Resey, Qıtay, AQŞ jäne Ewropalıq Odaq pen Ortalıq Azïya elderi sekildi negizgi seriktesterimizben ıntımaqtastıq bağıtımızdı anıqtaydı.
Energetïka salasındağı Qazaqstan –Resey ärekettestigi dästürli seriktestik awanında, özara tïimdilik jäne senim negizinde qalıptı damıp keledi. Bul rette, Kaspïyde kenişti birlesip ïgerw, Qaraşığanaq gazın Orınbor gaz öñdew zawıtında öñdew üşin teñ ülespen Birlesken käsiporın qurw isin atap ötken jön.
Osılayşa, Resey şïkizat ïmportınıñ turaqtı közin tapsa, Qazaqstan iri reseylik energokäsiporınnıñ aktïvine qol jetkizip otır.
Qazaqstan men Ortalıq Azïyanıñ tartımdılığı, sonıñ işinde Ewropalıq Odaq üşin bul künde köbine –köp öñirde aytarlıqtay kömirswtek qorınıñ bolwımen baylanıstı ekendigi qupïya emes.
Bïılğı jılı Ewropalıq Odaq birinşi ret Ortalıq Azïya memleketterine qatıstı ortamerzimdik öñirlik Strategïya qabıldadı jäne onda energetïka men qorşağan ortanı qorğaw mäseleleri körneki orında tur. Osı qujattı äzirlew barısında Qazaqstan men özge de ortalıq azïyalıq memlektetterdiñ usınıstarı eskerilgenin erekşe ataw kerek. Bul biz üşin ewropalıq taraptıñ ıntımaqtastıqtı tereñdetw üşin teñ quqıqtı dïalogqa dayın ekendiginiñ tağı bir däleli boldı. Biz öz kezegimizde, ewropalıq rınokqa teñ mümkindikti qamtamasız etetin memleketter men kompanïyalarğa ıqılas bildiretin bolamız.
Qazaqstan Qıtaymen energetïkalıq seriktestikti keñeytwde. Bul tusta biz de qıtaylıq äriptesterimiz tarapınan tïisti qızwğşılıqttı körip otırmız. Bizderde ärekettestiktiñ zor äleweti bar. Ol soñğı ötken joğarı deñgeydegi kezdeswlerdiñ nätïjesimen qwattaldı da. Ol üşin Atasw-Alaşañqay qubır jelisin keñeytw boyınşa jobalardı, onıñ ekinşi kezegin salw, sonday-aq Qazaqstan awmağı arqılı Qıtayğa magïstraldik gaz qubırın tösew mäselesin eske alsaq ta jetkilikti.
Respwblïkanıñ xalıqaralıq energetïkalıq ïnfraqurılımğa ıqpaldasw procesinde qazaq-amerïkan ıntımaqtastığı mañızdı röl oynadı. AQŞ komppanïyaları qazaqstandıq munaygaz keşenine jaña bilim, ïnnovacïya jäne texnologïyalar äkelgen alğaşqı ïnvestorlar. Qazaqstan ekonomïkasına, munaygaz sektorına tartılğan ïnvestïcïyalardıñ üşten bir böligi amerïkalıq.
Bizdiñ energetïkalıq seriktestigimizdi keñeytw ayasında yadrolıq energetïkanı damıtw boyınşa ıntımaqtastıqtıñ bolaşağı ayqındalwda. AQŞ-pen jappay qırıp joyu qarwın taratpaw salasındağı köpjıldıq jäne jemisti ıntımaqtastıq täjirïbemiz buğan tolıqqandı septigin tïgizwde.
MAGATE baqılawında wrandı bayıtwdıñ xalıqaralıq ortalığın qurw twralı Reseydiñ bastamasın jüzege asırwğa Qazaqstannıñ qosılwı energetïkalıq qawipsizdik turğısınan mañızdı şeşim boldı. Söz köptegen müddeli memleketterdiñ kemsitpewşilik jäne kepildi negizde atom energïyasınıñ ïgilikterine qol jetkizw quqığın jüzege asırwğa mümkindik beretin ïnfraqurılım qurw twrasında bolıp otır. Bul orayda, yadrolıq taratpawdıñ xalıqaralıq rejïmi de nığayatın boladı.
Qazaqstannıñ sırtqı sayasatındağı basım bağıttardıñ biri Şanxay ıntımaqtastığı uyımı ayasındağı, sonıñ işinde energetïka salasındağı ärekettestikti keñeytw. ŞIU kömirswtegin älemdik öndirwşileri men energoreswrstar ïmporttaytın iri elderdi biriktiredi. Osığan baylanıstı taraptar arqılı Şanxay ıntımaqtastığı uyımı ayasında birtutas energetïkalıq rınok qurw ïdeyası talqılanwda. ŞIU –ğa qatıswşı memleketterdiñ bul bağıttağı ıntımaqtastığınıñ mañızdı şartı reswrstardı ïgerw strategïyasın üylestirw jäne tïimdi kölik bağıttarın jüzege asırw bolwı tïis.
Osılayşa, Qazaqstan öziniñ xalıqaralıq energetïkalıq turaqtılıq pen qawipsizdikti qamtamasız etwdegi jaña röline tolıq jawapkerşilikpen qaraytındığın senimmen aytwğa boladı. Bizder Qazaqstannıñ energoreswrstarın älemdik rınokqa jetkizw arnalarınıñ turaqtılığı men ärtaraptılığın qamtamasız etwge mümkindik beretin, iri ïnfraqurılımdıq jobalardı belsendi türde qarastırwdamız.
Söz soñında osı zalda otırğan otandıq kompanïyalardıñ basşıların qazaqstandıq müddelerdi şetelderde ilgeriletw isinde Sırtqı ister mïnïstrligimen belsendi äreketteswge şaqırğım keledi. Qazaqstannıñ bedelin jawaptı jäne senimdi seriktes retinde nığaytwğa, ekonomïkamızdı ärtaraptandırwğa jäne onıñ älemdegi bäsekege qabilettiligin arttırwğa bağıttalğan sizderdiñ ekonomïkalıq qızmetteriñizge Sırtqı ister mïnïstrligi öz tarapınan dïplomatïyalıq qoldaw jasawğa äzir.
