QR Bilim jäne bilim mïnïstri Janseyit Tüymebaev Ulttıq birıñğay testilew qorıtındısına oray "QazAqparat" tilşisine bergen suxbatı
"QazAqparat" 27 mawsım 2008 jıl
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev bïılğı Joldawında «Bilim berw salasınıñ bastı mindeti – 2010 jılğa deyingi bilim berwdi damıtw jönindegi memlekettik bağdarlamanı orınday otırıp, osı salanıñ sapalı qızmet körsetw ayasın keñeytw», dep atap körsetken edi.Osı mindetterden twındaytın tapsırmalardıñ orındalw barısı twralı QR Bilim jäne bilim mïnïstri Janseyit Tüymebaev oy tolğaydı.
- Janseyit Qanseyitulı, Ulttıq birıñğay testilew qorıtındısı jıl sayın ärtürli äñgimeniñ özegi bolıp keledi. Bïılğı jıl da keleñsizdikterden kende qalmadı. Biraq mïnïstrlik test jawaptarınıñ küniburın qoldı bolıp ketw mümkindigine bïıl tosqawıl qoydı. Äñgimeñizdi osı mäseleden bastasañız.
-Älemdik täjirïbede oqwşılardıñ bilim deñgeyin tarazılawdağı ozıq texnologïya bolıp sanalatın Ulttıq birıñğay testilew (UBT) jüyesi elimizde 2004 jıldan beri qoldanılıp keledi. Osı waqıtqa deyin jıl sayın jüye jetildirilip, texnïkalıq, mazmundıq jağınan tolığıp otır.
Bïıl elimiz boyınşa 154 testilew pwnktinde Ulttıq birıñğay testilew ötkizildi. Qazaqstan Respwblïkasınıñ «Bilim twralı» zañına säykes, test tapsırmasına besinşi pän retinde qazaq mektepteri üşin orıs tili, al orıs tildi mektepter üşin qazaq tili engizildi.
Bïılğı mektep bitirwşi 117 831 tülektiñ 144 213-ı, yağnï 82 payızı test tapsırwğa ötiniş bildirgen. Jeme-jemge kelgende, UBT-ğa 116280 oqwşı qatıstı. Onıñ 68860-ı qazaq mektepteriniñ, al 47420-sı orıs mektepteriniñ tülekteri.
Jalpı aqparattardı gazet-jwrnaldardan, telearnalardan estip jatqan bolarsızdar. Eñ negizgisi dayın jawaptardıñ satılwına, jemqorlıq oqïğalarğa jol berilgen joq. UBT jawaptarı kodınıñ memlekettik qupïya qatarına kirwi sebepti Ulttıq qawipsizdik komïtetimen birlesken awqımdı jumıs jürgizildi. Sonıñ nätïjesinde test tapsırw ädil ötti dewge tolıq negiz bar.
Jalpı jıl sayın elimizdegi bilim körsetkişi artıp otır. Buğan UBT-nıñ bïılğı qorıtındısı ayqın dälel. Mäselen, ötken jıldarmen salıstırğanda «qanağattanarlıq» bağa alğandar sanı azayıp, «jaqsı» bağağa qol jetkizgender qatarı köbeyip keledi. Aytalıq, 2007 jılı üştik alğandar sanı 74530 adamdı nemese 52,2 payızdı qurasa, bïıl bul körsetkiş 44757 adamğa nemese 38,5 payızğa tömendedi. Kerisinşe jaqsı bağa alğandar sanı ötken jılı 53074 adam nemese 37,2 payız bolsa, bïıl 63969 adam nemese test tapsırwşılardıñ 55 payızı «tört» degen bağa aldı. Öte jaqsı körsetkişke jetkender qatarı da artıp keledi. Mäselen bïıl olardıñ sanı 17,8 payızğa arttı. Al bïıl UBT-nıñ qorıtındısı boyınşa eñ joğarğı 125 balldı 2 talapker jïnay aldı. 5 pän boyınşa 100 balldan joğarı körsetkişke 7 637 tülek qol jetkizdi. Bul barlıq testke qatısqandardıñ 6,6 payızın quraydı. Eñ jaqsı körsetkişterdi Astana qalası jäne Pavlodar, Qostanay, Soltüstik Qazaqstan, Batıs Qazaqstan jäne Mañğıstaw oblıstarındağı mektep tülekteri körsetti.
Qazaqstanda bïıl bes pän boyınşa UBT-nıñ ortaşa ballı 68-di quradı. Tağı bir atap öterligi, bïılğı UBT-nıñ qorıtındısı boyınşa «Altın belgiden» ümitker bolğan 3212 tülektiñ 767-si nemese 25 payızı alğan bilimderin aqtap şıqtı. Al osı belgiden ümitker 226 tülek onı alwğa mümkindik beretin körsetkişten 1 ball kem jïnadı. Mïnïstrlik oqw ozattarın qoldaw maqsatında UBT sertïfïkatınıñ «öte jaqsı» degen bağa körsetkişin jalpı orta bilim twralı attestattıñ bağasına awıstırw kezinde 1 ballğa tömendetw twralı şeşim qabıldadı. YAğnï, öz bilimderin aqtaw üşin 1 ball jetpey qalğan oqw ozattarına «Altın belgi» tabıs etiletin boladı. Endigi bir mañızdı jañalıq mınaw: UBT-ğa alğaş ret besinşi pänniñ qosılwına jäne test tapsırmaları sanınıñ ulğaytılwına baylanıstı mïnïstrlik bayqawğa qatıswşılardıñ joğarğı oqw ornına tüsetin deñgeyin 45 ballğa deyin tömendetw twralı şeşim qabıldadı. Munıñ özi talapkerder men olardıñ ata-anaları üşin jağımdı jañalıq boları sözsiz. Osı tusta atap keterligi, bïılğı UBT-nıñ qorıtındısı boyınşa joğarğı oqw ornına tüsetin eñ tömengi deñgey 45 ballğa 31000 oqwşı qol jetkize almadı.
Endi apellyacïya mäselesine toqtalsaq. Mawsımnıñ 1-i men 18-i aralığında respwblïkalıq apellyacïyalıq komïssïyağa test tapsırwşılardan barlığı 932 ötiniş tüsti. Ötinişter boyınşa 10438 test tapsırması qayta qaralıp, 713 test tapsırması qanağattandırıldı, al 9725-i qaytarıldı. Sonday-aq, telekommwnïkacïyalıq jeliler boyınşa UBT-nı ötkizw pwnkterinen test tapsırmalarına baylanıstı 18209 ötiniş kelip tüsti jäne onıñ 877-i qanağattandırıldı. Biren-saran texnïkalıq aqawlar boldı. Biraq onı der kezinde qalpına keltirdik. Osı suraqqa jawaptıñ tüyini retinde mınanı aytqım keledi: UBT älemde köptegen jıldardan beri tekserwden ötkizilgen jäne bilimdi obektïvti bağalaytın qural bolıp sanaladı. Elimiz bilimdi bağalawdıñ bul jüyesin soñğı jıldarı paydalanıp keledi jäne Qazaqstanda UBT budan äri de jalğasa beredi. Öz kezeginde mïnïstrlik jüyeni jetildirw üşin qolınan kelgen barlıq jumıstardı jasaytın boladı.
- Bilim berw jüyelerine arnalğan kitaptardıñ sapasına qatıstı sınï pikirler köptep aytılıp jür. Osı olqılıqtardı joyu üşin mïnïstrlik naqtı qanday şaralardı iske asırıp jatır?
-Bizdiñ täwelsizdigimizdiñ, derbes memleket bolğandığımızdıñ bir däleli - ulttıq oqwlıqtarımızdı şığarıp jatqandığımız. Oqwlıq jazwda eşqanday täjirïbeniñ joqtığına qaramastan, bul isti jaqsı jolğa qoydıq dep ayta alamız. Kez-kelgen bastalğan is kemşiliksiz bolmaydı. Täwelsizdik alğannan keyingi şıqqan alğaşqı oqwlıqtardan ketken birqatar kemşilikter twralı äli de bolsa aytılıp keledi.
Qalay desek te, osıdan on jıl burınğı oqwlıqtar men bügingini salıstırwğa kelmeydi. Qazir arnayı komïssïya aytılğan, jazılğan
kemşilikterdiñ barlığın saraptap, baspadan qaytarılğan oqwlıqtardıñ avtorlarımen jumıs istewde. Oqwlıq jazw ärkimniñ qolınan keletin «şarwa» emes. Oğan ülken täjirïbe men dayındıq, qajırlı eñbek kerek. Keybir oqwlıqtarda qate ketkeni üşin barlığına jappay küye jağa salwğa da bolmaydı.
Qazir oqwlıqtıñ sapasın jaqsartw üşin jan-jaqtı jumıstar jasalwda, onıñ işinde baspalarmen de birlesken şaralar uyımdastırılıp jatır. Biz, ärïne, kemşilik ketirmewge barlıq mümkindikti qarastıramız, alayda kemşilikter tabılıp jatsa, onı da joyuğa ärdayım äzirmiz.
- Respwblïkamızdıñ orta bilim berw jüyesin 12 jıldıq merzimge köşirw töñireginde talas köp. Bul mäseleni şeşw üşin kedergiler bar ma, bolsa onı qalay şeşw qajet?
-12 jıldıq bilim berwge köşwdiñ keyinge şegerilgeniniñ sebepteri Elbasınıñ joldawında da, Mäjilistegi ükimet sağatında da, mïnïstrliktiñ alqalı jïındarında da aytıldı. Sonda da tağı ayta keteyin. 12 jıldıq bilim berwge köşwdegi negizgi problema –
mektepterdiñ materïaldıq bazasınıñ tömendigi. On jıl işinde bilim berw salasın qarjılandırw 7 esege ulğayğanımen,
qarjılandırwdıñ 82 payızı eñbekaqını quraydı. Mektepterde kürdeli jöndew men negizgi quraldardı satıp alwğa barlıq şığınnıñ tek 3 payızı ğana jumsaladı. Buğan qosa mektepterdiñ 94 payızı ötken ğasırdıñ 90-şı jıldarına deyin salınğan. Mektep jïhazdarı 1970-1990 jıldar aralığında satıp alınğan jäne balalardıñ jas erekşelikterine say kelmeydi.
Mısalı, mïnïstrlik Jambıl jäne Oñtüstik Qazaqstan oblıstarı mektepteriniñ 12 jıldıqqa köşw boyınşa materïaldıq texnïkalıq dayındığın tekserwden ötkizgende, olardıñ 20 payızdan astamı şïki kesekten turğızılğanı anıqtaldı. Bul öñirlerde mektepterdiñ 50 payızı 1970 jılğa deyin salınğan, 85 payızınıñ jïhazı moraldıq turğıdan eskirgen jäne tozığı jetken. Üşten biri peşpen jılıtıladı. Sw qubırı men kanalïzacïya tek oblıs ortalığında ornalasqan mektepterde ğana bar. 70 payızı köşedegi qudıqtardıñ swın paydalanadı. 90 payızınıñ däretxanaları dalada ornalasqan, 28 payızında asxana joq. Jalpı alğanda, öñirler bölinisinde 12 jıldıq mektepke köşw jayına tağı da tıñğılıqtı taldaw jürgizw qajet. Osınday jağdaylardı eskere otırıp, 12 jıldıqqa köşw keyinge qaldırıldı.
- Jalpı orta bilim berw jüyesinde qoğamdı alañdatıp otırğan tağı bir mäsele - bul Bayqoñırdağı jağday. Qazaqstannıñ awmağında ornalasqan Bayqoñırdağı orta mektepterdiñ şäkirtterin Reseydiñ bilim berw jüyesimen oqıtw elimizge sın emes pe?
-Bul mäsele qazir şeşildi dewge negiz bar. Resey Federacïyasımen aradağı kelisimderge säykes aldağı oqw jılınan bastap Bayqoñır qalasındağı mektep oqwşıları Qazaqstannıñ bilim standarttarı negizinde oqılatın boladı.
- Käsiptik-texnïkalıq mamandardı dayarlaw jağdayı twralı tarqatıp berseñiz?
-«Qazaqstan Respwblïkasındağı käsiptik-texnïkalıq bilim berw jüyesin damıtwdıñ 2008-2010 jıldarğa arnalğan memlekettik
bağdarlaması qabıldanğanın bilesiz. Osı bağdarlama ayasında köptegen mäseleler şeşilwde. Qazir Elbasınıñ tapsırmasına säykes käsiptik-texnïkalıq bilim berw jüyesin damıtw, materïaldıq-texnïkalıq jabdıqtaw, mamandar dayarlawdağı jaña sapa bïigine köterilw jağdayları qarastırılwda.
Ötken jılı Bilim jäne ğılım mïnïstirligi byudjet qarajatına süyenbey, kompanïya, fïrmalarmen kelisim şarttar jasaw arqılı 2 mln 470 mıñ dollarğa käsiptik bilim berwge arnalğan jaña texnologïyalı, ïnteraktïvti oqw quraldarın, är oblıstıñ bir oqw ornına qoyıp berdi. Osı oqw orındarı 5 mamandıq boyınşa, jañaşa oqıtw texnologïyasın kirgizetin metodïkalıq baza retinde paydalanılatın boladı. Osı jobanı iske asırw maqsatında atalğan oqw orındarınan 80 oqıtwşı mamandar men oqw şeberlerin oqıtıp aldıq. Bul ïnteraktïvti oqw quraldarı osı zamannıñ eñ aldıñğı qatarlı aqparattıq texnologïyalıq oqıtw ädistemelerin paydalanwğa mümkinşilik jasaydı.
"Qazaqmıs" korporacïyası qarajatı esebinen Astana qalasında älewmettik jağdayları tömen jäne jetim balalarğa arnalğan käsiptik mamandar dayarlaytın 300 orındıq lïceydiñ qurılısı bastaldı. Onıñ qurılısı bïıl bitedi. Bul oqw ornı xalıqaralıq talaptarğa say, soñğı älemdik jetistiktermen jabdıqtalğan käsiptik lïcey boladı. "Teñizşevroyl" kompanïyası Atıraw oblısı Qulsarı awılında 320 orındıq käsiptik mektepti salıp jatsa, memlekettik byudjettiñ esebinen Qarağandı oblısınıñ Qarqaralı awılında 300 orındıq käsiptik oqw ornınıñ qurılısı jürip jatır.
Ötken jılı jabılğan joğarı oqw orındarı men olardıñ fïlïaldarınıñ bazasında, sol öñirge qajetti käsiptik mamandar dayarlaytın, qayta dayarlaytın 9 käsiptik oqw orındarı men ortalıqtarı aşıldı.
"Qazaqstan Temir jolı" Ulttıq kompanïyası osı salağa qajetti bilikti jumısşı mamandarın dayarlaw üşin tört, Orta Azïya xalıqaralıq wnïversïteti Tekeli qalasında, KNAWF kompanïyası Qostanay, Almatı qalalarında käsiptik oqw ortalıqtarın aşıp otır. Jalpı ötken jılı barlığı 19 käsiptik bilim berw orındarı aşıldı.
- Endi söz arnasın ğılımğa qaray bursaq. Jaqında «Ğılım twralı» zañ jobasınıñ dayındalıp jatqanı twralı aytıp ediñiz. Zañ jobasında ğılımdı damıtwdıñ qanday naqtı joldarı qarastırılwda? Jalpı bul zañnıñ qoldanıstağıdan qanday artıqşılığı bar?
- Jaña zañ jobası ğılımï kadrlardı attestattaw men dayarlawdı jüyege keltirw, atap aytqanda fïlosofïya doktorların (Ph.D) dayarlawğa baylanıstı mäselelerdi rettew, sonday-aq ğılımï eñbekterdi ıntalandırwğa bağıttalğan, onıñ işinde jas ğalımdardıñ eñbegin ıntalandırw normaların zañdı türde bekitetin boladı. Ğalımdardıñ märtebesin köterw twralı da zañda biraz baptar qaralğan. Atap aytsaq, ğılımï qızmetkerlerdiñ jalaqısın memlekettik qızmetkerlerdiñ eñbek aqısınıñ kölemine teñestirw közdelgen.
Ğılımï qızmetkerlerdi älewmettik qorğaw şaraları da qarastırılğan. Mäselen, kez-kelgen menşik nısanındağı ğılımï uyımdar qızmetkerleriniñ Qazaqstan Respwblïkasınıñ zañnamasında belgilengen tärtippen memlekettik turğın üy bağdarlaması boyınşa baspana alwğa quqı bar, ekinşiden, turğın üy jağdayın jaqsartwdı qajet etetin ğılımï qızmetkerlerge jeke turğın üy qurılısı üşin basım tärtipte jer telimderi beriledi, üşinşiden, memlekettik ğılımï uyım taratılğan nemese qayta qurılğan jağdayda ğılımï qızmetkerler olardıñ biliktiligine säykes jañadan qurılğan nemese basqa memlekettik ğılımï uyımda jumıspen qamtamasız etiledi.
Ğılımï uyımdardıñ qızmetkerlerine eñbek demalısı uzartılğan. YAğnï, eñbekke aqı tölewge arnalğan qolda bar qarajat şeginde, ğılım doktorlarına jıl sayın uzaqtığı 56 küntizbelik kün, ğılım kandïdattarına jäne fïlosofïya doktorlarına (RhD) - 42 küntizbelik kün, basqa ğılımï qızmetkerlerge - 35 küntizbelik kün aqı tölenetin eñbek demalısı beriledi.
Ğalımdardıñ ğılımï nätïjelerin öndiriske engizw burınğı zañnamada qarastırılmağan. Al qazirgi zañ jobasında ğalımdardıñ ğılımï jetistikterin avtorlar paydalanw quqığına ïe boladı. Ğalımdar qazirgi zañda özderiniñ ğılımï jetistikterine müliktik quqıq ïelenedi jäne olardı bağalaw nätïjesinde öndiriske engizw, önerkäsiptik menşik nısanın paydalanw quqığın berw jäne patent ïelenwşiniñ ayrıqşa quqığınıñ buzılwına jol bermew tetikteri qarastırılğan.
Ayta bersek, jañalığı köp, eñ negizgisi - zañ jobası elimizdegi ğılımnıñ damwı men ğalımdardıñ älewmettik jağdayın jaqsartwğa bağıttalğan.
Zañ jobası birneşe ret ğalımdardıñ, zañgerlerdiñ saraptamasınan ötti. Türli kezdeswler men jïındar ötkizildi. Aytılğan, köterilgen usınıstar engizildi. Qazir zañ jobası Ükimet qarawına jiberildi. Odan äri Parlamentke tüsedi.
- Bïılğı jılı tağı qanday negizgi mäselelerge köñil bölinedi?
- Birinşiden, mektepke deyingi mekemelerdiñ jelisin damıtw - kün tärtibinde. Öytkeni, bügin respwblïkada mektepke deyingi uyımdar ortaşa eseppen 32,8 payız ğana balanı qamtıp otır. Bul körsetkiş körşi memlekettermen salıstırğanda tömen. 1 jastan 6 jasqa deyingi 800 mıñnan astam bala uyımdastırılğan mektepke deyingi tärbïemen jäne oqıtwmen qamtılmağan. Osı mäseleni şeşw üşin 2008-2009 jıldarı 7800 orındıq qazirgi zamanğı 55 balabaqşa salınadı, 13800 orındıq 131 mektepke deyingi mekeme qalpına keltiriledi jäne 5300 orındıq 194 şağın ortalıq qurıladı. Materïaldıq bazanı jaqsartw üşin byudjetten 242 mekteptiñ qurılısına 156,1 mlrd. teñge qarastırılsa, 2008 jıldıñ byudjetin naqtılaw kezinde tağı da 8 mekteptiñ qurılısına qarjı qarastırıldı. Mektepten 3 şaqırımnan asa qaşıqtıqta turatın 14 mıñ balanı tasımaldawdı uyımdastırıp, «Mektep avtobwsı» bağdarlamasın qabıldaw josparlanwda.
Endigi mäsele texnïkalıq jäne käsiptik bilim berwge qatıstı. Qazaqstanda texnïkalıq jäne qızmet körsetw eñbeginiñ 2 mamanına 10-12 joğarı bilimdi maman dayarlanadı. Sonımen birge ekonomïka qosımşa 100 mıñ texnïkalıq jäne qızmet körsetw eñbeginiñ jumısşıların qajet etedi, al jıl sayın 12-14 mıñ tülek jumıssız qaladı. Bul jağday birqatar problemadan twındap otır. Käsiptik oqwğa awıl jastarınıñ qolı jete bermeydi. Respwblïkanıñ 27 awdanında käsiptik lïcey joq. 113 käsiptik mektepte jataqxana joq. Joğarı bilikti ïnjenerlik-pedagogïkalıq kadrlar jalaqısınıñ tömen bolwına baylanıstı öndiriske ketwde. 2008 jılı osı mäselelerdi şeşw üşin 5 texnïkalıq lïcey ïnteraktïvti oqw jabdıqtarımen qamtamasız etiletin boladı. 5 oqw ornı sapa menedjmenti sertïfïkatın aladı. 94 jaña biriktirilgen bilim berw bağdarlamaları jäne xalıqaralıq sarapşılardıñ qatıswımen 72 mamandıq boyınşa standart engiziledi. 2008-2010 jıldarı qunı 27,8 mlrd. teñge 19 969 orındıq 45 oqw ornı jäne 2 800 orındıq 4 öñiraralıq ortalıq salw josparlanwda.
Joğarı bilim berw sapasında bïıldan bastap xalıqaralıq akkredïttew jürgiziledi. 2009 jılı akkredïttewge tağı da 3 bağdarlama, al 2010 jılı 5 wnïversïtet akkredïttewge kirisedi.
Xalıqaralıq akkredïttew xalıqaralıq bilim berw qawımdastığında bizdiñ dïplomdarımız ben joğarı oqw orındarımızdı tanımal etedi. Memleket basşısı: «Elordada biregey akademïyalıq ortanı qalıptastırw üşin xalıqaralıq deñgeydegi bedeldi wnïversïtet qurw qajet», - dep naqtı mindetterdi alğa qoydı. Osı tapsırmağa säykes Astana qalasında «Jaña wnïversïtet» ğılımï bilim berw keşeniniñ qurılısı bastaldı. Wnïversïtet 4 ïnstïtwttan turadı. Olar -Aqparattıq kommwnïkacïyalıq texnologïyalar ïnstïtwtı, Öner jäne älewmettik ğılımdar ïnstïtwtı, Ïnjïnïrïng jäne texnologïyalar ïnstïtwtı, Qoldanbalı ğılımdar ïnstïtwtı. Wnïversïtettiñ jaña ülgisinde bilim, ïnnovacïya, zerttewler jäne käsipkerlik biriktiriledi. Jaqında şet eldiñ ozıq bes wnïversïtetiniñ ökilderimen kezdesip, özara qoldaw jöninde memorandwmğa qol qoyıldı.
-Äñgimeñizge raxmet!
QazAqparat
