Aqılbek Kürişbaev, Awıl şarwaşılıq mïnïstri:Ulttıq tağamdarımız ekologïyalıq taza tawar retinde talaylardıñ tilin üyiretinine kümän joq
Awıl şarwaşılığı mïnïstriniñ "Ayqın" gazetine bergen suxbatı
22.07.08
"Ayqın" gazeti
Aqılbek Kürişbaev, Awıl şarwaşılıq mïnïstri:
Ulttıq tağamdarımız ekologïyalıq taza tawar retinde talaylardıñ tilin üyiretinine kümän joq
– Aqılbek Qajığululı, siz Soltüstik Qazaqstan oblısında agrarlıq sala qızmetkerlerimen kezdeskeniñizde «bizdiñ jılına 26 mïllïon tonna astıq öndirwge mümkindigimiz bar» degen ediñiz. Jaqında Awıl şarwaşılığı mïnïstrligi mamandarı «Bïıl 16-17 mïllïon tonna astıq alwımız mümkin» degen boljamdarın jarïya etti. Bul ötken jılğı körsetkişpen salıstırğanda anağurlım az. Eger mümkindigimiz joğarı bolsa, nege körsetkiş kemip ketken?
– Bıltır da egis orağı ayaqtalğan kezde jerdegi ılğaldıñ mölşerine qatıstı, tağı basqa da negizderge süyenip, «16-17 mïllïon tonna astıq jïnalwı mümkin» dep aldın ala boljam jasağanbız. Nesibemizge qaray, 20 mïllïon tonnadan artıq astıq bastırdıq. Mïnïstrlik mamandarınıñ siz mısalğa keltirip otırğan pikiri bïılğı tuqım sebw nawqanı ayaqtalğan tustağı ğılımï negizdemelerge süyenip jasalğan tujırım. Qazaq «arıq söylep, semiz şıq» demewşi me edi? Biz de däl sol kezdegi ortaşa mümkindikti ğana jarïyaladıq. Awa rayın boljawşılardıñ «jaz jawın-şaşındı boladı» degen boljamı däl kelse, bïıl da jaman bolmaspız.
Al Qazaqstannıñ soltüstik öñiriniñ tabïğatımen Kanadanıñ Saskaçevan degen provïncïyasınıñ tabïğatı twra bir-birine säykes keledi.
Qısta jawğan qardıñ, jazda jawğan jañbırdıñ mölşeri, topıraqtıñ qunarlılığı da birdey. Biraq bul provïncïyada bizdegidey ortaşa önim 9-10 centner emes, 17 centner.
– Eki jerdiñ de tabïğatı, awa rayı birdey bola turıp, nege alınatın önim kölemi ärtürli?
– Bul texnologïyanı durıs qoldanw mäselesine baylanıstı. Sondıqtan meniñ 26 mïllïon tonna degenim, bizdiñ jalpı mümkindigimiz. Eger texnologïyanı durıs qoldansaq, bizdiñ egis alqaptarınan da sonşa astıq jïnawğa mümkinşilik boladı. Ol üşin birinşiden, tïisti
mölşerde tıñaytqış paydalanwımız kerek. Bizde qazir bir gektarğa şaqqanda 3,5 keli tıñaytqış berip otırmız. Al ğalımdardıñ keñesi boyınşa bir gektarğa 35 keli berw kerek. Sonda bizdiñ şarwalar astıq jïnap otırğan egistikterine tıñaytqıştı on ese az berip otır. YAğnï jerdiñ qunarın paydalanıp astıq alamız da, onıñ ornın tolıqtıratın nemese jerdi qunarlandıratın tıñaytqıştardı öz mölşerinde bermeymiz. Qazir topıraqtıñ qunarı azıp baradı. Bizdiñ zerttewlerimiz boyınşa siz aytıp otırğan Soltüstik Qazaqstan öñiriniñ egistik alqaptarınıñ 60 payızğa jwığında jıljımalı fosfor normasınan tömen. Qaraşirik birneşe ese azayıp ketken. Munı 26 mïllïon tonna astıq jïnaytın mümkindikke jetkizwdiñ birinşi jolı dep qarastırwımız kerek. Ekinşiden, gerbïcïtterdi durıstap qoldanwımız kerek. Akademïk Aleksandr Baraevtıñ «Jerdi aldaw mümkin emes, onı jan-täniñmen tüsinwiñ kerek» degen danalığı bar. Jerden ırıs-nesibemizdi terip jep otırğan soñ, jerdiñ boyına qajetti zattardı berwimiz kerek. Keleşekte agrotexnologïyanı saqtağan şarwaşılıqtarğa ğana swbsïdïya beriledi.
Älemdik täjirïbege say swbsïdïya berw tetigin jetildirip, byudjetten bölinetin qarjınıñ jumsalwın baqılawğa qoğamdıq uyım retinde tawar öndirwşiler qawımdastığına quzıret beriledi. Biz de osı bağıtqa köşip otırmız.
Agroönerkäsip keşeni salasınıñ jetistikteri jäne kemşilikterin jaqsı biletin Memleket basşısı öziniñ Qazaqstan xalqına arnalğan bïılğı Joldawında agroönerkäsip keşenin damıtwğa bağıttalğan birqatar jaña mindetter jüktedi. Bul birinşi kezekte elimizdiñ azıq-tülikpen qamtamasız etw, mal şarwaşılığın damıtw men şïkizattı tereñ öñdew jäne eksportqa bağıttalğan sektorlarğa qoldaw jasaw twralı tapsırması.
– Äne-mine esigin qaqqalı otırğan Dünïejüzilik sawda uyımına müşe bolwğa agrarlıq memleket bolıp sanalatın biz qanşalıqtı dayınbız?
– Birinşiden, bizdi DSU-ğa kirwge eşkim küştep otırğan joq, öz ıntamızben kirwge nïet bildirip otırmız. Öytkeni ol bizge paydalı. Basqa memlekettermen terezemiz teñ sawda-sattıq jasawğa mümkindik beredi. Özimizdiñ eksportqa şığaratın tawarlarımızdı da narıqtıq qunımen puldawğa jağdayımız boladı. Ras, biz bul uyımğa dayındalıp kirwimiz kerek. Jürgizilip jatqan kelissözderdiñ işinde eñ özektisi de, mañızdısı da awıl şarwaşılığı mäselesi bolıp tur.
DSU-ğa kiretin bolsaq, eñ aldımen biz özimizdiñ zañdarımızdıñ bazasın, azıq-tülik qawipsizdiginiñ talaptarın uyımğa müşe
memlekettermen säykestendirip birge atqaramız. Azıq-tülik qawipsizdigi twralı jaña zañnıñ jobası dayındalıp jatır. Endi soğan säykes zañdıq normalar men texnïkalıq reglamentterdi qabıldawdamız.
Bul jerdegi eñ özekti bolıp turğan tusı – veterïnarïya salasına baylanıstı. DSU-ğa kirgen künniñ özinde eşkim bizge «şekaralarıñdı aşıp tastañdar» dep kez kelgen tawardı emin-erkin äkelip, alıp kete almaydı. Eger ïmporttan äkelinetin qaysıbir tawar türi işki narıqtağı azıq-tülik qawipsizdigine nuqsan keltiretindey mäseleler twındasa, biz onı naqtı negizdeme boyınşa dälelep, el awmağına kirgizbewimizge boladı. Sondıqtan DSU-ğa kirer kezde awıl şarwaşılığı salasınıñ turaqtılığı men bäsekege qabilettiligin arttırw jäne veterïnarlıq-fïtosanïtarlıq qolaylı jağday jasaw, memlekettik baqılawdıñ tïimdiligin jüzege asırw sïyaqtı xalıqaralıq standarttarğa say zertxanalar, mamandardı da qayta dayarlap, önimge dïagnostïkalıq saraptama jasawdıñ jaña ädis-täsilderin üyretw degen maqsat-mindetterimiz bar. Ökinişke qaray, däl qazir biz veterïnarïyalıq salada sol talaptıñ üdesinen şığatınday därejede emespiz.
Soñğı jıldarı Agroönerkäsip keşeni (AÖK) salasındağı bayqalğan jalpı ösim, Qazaqstannıñ tawar öndirwdegi bäsekelestikke
qabilettiligi basımdığınıñ nätïjesi dep qorıtındı jasawğa boladı. Al azıq-tülik önimderiniñ bäsekelestikke qabilettiligi elimizde jürgizilip jatqan agrarlıq sayasatına baylanıstı ekeni mälim. Qazir awıl şarwaşılığı salasına beriletin memlekettiñ kömegi köbeytilip jatır. Onıñ işinde awıl şarwaşılığı önimderin öñdeytin jäne tamaq önerkäsibi käsiporındarına byudjettik bağdarlamalar boyınşa beriletin nesïelerge banktik sıyaqı stavkaları arzandatıladı. Jabdıqtardı lïzïngke alwğa jağday jasalğan. Käsiporındardıñ xalıqaralıq sapa menedjmentine ötw jäne sertïfïkattaw şığındarı swbsïdïyalanadı. AÖK salaların damıtwdıñ normatïvtik-ädistemelik bazası äzirlenip jatır. Öytkeni DSU-ğa kirip alğannan keyin bul salanı qoldawdıñ keybir mäseleleri qïındıq twğızadı. Sondıqtan bizdiñ Ükimet uyımğa müşelikke kirmey turıp, agroönerkäsip keşenine körsetiletin kömektiñ deñgeyin odan äri joğarılatwğa küş salıp jatır.
– Awıl şarwaşılığı salasına ïnvestïcïya tartw jayı qalay?
– Jalpı, awıl şarwaşılığına tartılatın ïnvestïcïyanıñ kölemi jıl sayın köbeyip keledi. 2003 jılmen salıstırğanda bıltır eki ese köp boldı. Naqtı mısal keltirsek, 25,5 mïllïardtan 59,2 mïllïard teñgege jetti. Saraptap körsek, qazir salağa quyılıp jatqan ïnvestïcïyanıñ 60 payızınan astamı şarwaşılıqtar men käsiporındardıñ öz qarjısı. Al awıl şarwaşılığın damıtwğa bölinip otırğan qarjınıñ 19 payızı respwblïkalıq byudjetten berilse, jergilikti byudjetten bölinetin aqşanıñ kölemi 5,1 payız ğana. Sondıqtan jergilikti atqarw organdarınıñ qoldawı kerek. Qazir köp memleketter bizdiñ awıl şarwaşılığı salasında jumıs istegisi keledi. Solarğa jağday jasap, elimizge şeteldik ïnvestorlardı tartwımız qajet.
Qazirdiñ özinde tïimdi jobalardı qoldawğa otandıq jäne şeteldik ïnvestorlar belsendi aralasıp jatır. Ortaşa eseppen alğanda, bïıl AÖK-ke keletin ïnvestïcïyanıñ kölemi 20 payızğa köbeyedi degen boljam bar. Dünïejüzine tanımal iri ïnvestorlardı şaqırıp, qaraşa ayında ülken bïznes-forwm ötkizwdi josparlap otırmız. Ondağı maqsatımız – elimizdiñ agroönerkäsip keşeniniñ mümkindikterin nasïxattaw.
– Qalalıqtar nesïe alw men onı qaytarwdıñ şeberine aynaldı. Sonıñ arqasında biraz turmıstıq axwalın köterip alğanı
da ras. Al awıl şarwaşılığı salasın nesïelendirw bir jüyege tüspey kele jatqanına ne sebep?
– Ras, ekinşi därejeli bankter awıl şarwaşılığına nemese awıl turğındarına nesïeni öte az beredi. Osıdan 3-4 jıl burın bankterdiñ nesïe portfeliniñ 12 payızı awıl xalqına tïesili edi. Ötken jılğı mälimetter boyınşa awıl şarwaşılığına, awıl turğındarına berilgen nesïe kölemi bankter bergen jalpı nesïeniñ 3,5 payızına deyin azayıp ketken. Al respwblïka xalqınıñ 47 payızı awılda turatının eskersek, olardıñ ülesine tïgen 3,5 payız ne boladı? Munıñ negizgi sebebi – awıldağı ağayında kepildikke qoyatın jaramdı jıljımaytın mülik joq. Awıldağı aqşañqan jaqsı üydiñ özin bankter bolmaşı bağağa puldaydı, köbisin qabıldamaydı da.
Sondıqtan biz osı salağa beyimdelgen «Agrarlıq nesïe korporacïyası» AQ, «QazAgroQarjı» AQ sïyaqtı qurılımdar arqılı jumıs istep kelemiz. Awıl şarwaşılığına bölinip otırğan qarjınıñ negizgi böligi osı kompanïyalar arqılı berilip otır. Ükimet erterek şeşim qabıldap, osınday kompanïyalardıñ qurılwına qoldaw jasadı. Sonıñ arqasında qazir kez kelgen şarwaşılıq az da bolsa texnïkasın jañartwğa, käsipornın zamanğa layıq texnologïyalarmen jabdıqtawğa mümkindik alıp otır. Eñ bastısı, arnayı jasalğan bağdarlamalar şeñberinde şarwaşılıqtardıñ qarjıdan tapşılıq körmewine mümkindik twdı. Munday kompanïyalardı sol kezde qurmağanda, bıltırğı egin orağı men bïılğı tuqım sebw kezinde şarwaşılıqtarğa qïın soğatın edi. Bul Elbasınıñ awılğa degen ıqılasınıñ arqasında erekşe män berilip, orındalıp jatqan ïgilikti şaralar.
Damığan elderde awıl şarwaşılıqtarına arnalğan arnayı bankter bar. Bul awıldağı şarwanıñ mümkindigin tüsinip, şarwaşılıq jağdayına baylanıstı nesïeniñ talaptarın özgertwge mümkindik beretin salalıq qurılım. Awıldağı şarwanıñ erekşelikterin eskeretin munday banktiñ mañızı zor. Bizge de osı saladağı bastağan jobalarımızdı jüzege asıratın kez keldi.
– Biz täwekeli basım awıl şarwaşılığı salasın saqtandırw jüyesin durıs jolğa qoya almay kele jatqan sïyaqtımız. Är
jıldarda saqtandırwdıñ türli joldarı usınıldı. Biraq tïimdi nätïjege äzirge qol jetken joq. Ne sebepten?
– Alğaş ret ösimdikti mindetti saqtandırw twralı zañ qabıldağan 2004 jılı bul töñirekte kürdeli mäseleler boldı. Onı jasırmaymız. Saqtandırwdıñ ne üşin qajet ekenin tüsinbegen şarwalardıñ köbi saqtandırw tölemderin bermey qaşqalaqtadı. Awıl şarwaşılığındağı mindetti saqtandırw jüyesiniñ alğaşqıda kürdelenip, kibirtiktewine şarwalardıñ ğana emes, saqtandırw
kompanïyaları men jergilikti organdardıñ da kinäsi bar. Mısalı, saqtandırw kompanïyalarınıñ barlıq awdandarda, kerek deseñiz, keybir oblıstardıñ özinde agentteri nemese fïlïaldarı bolğan joq. Al jergilikti atqarwşı organdar mindetti saqtandırwdıñ ne üşin kerektigin, qanday paydası bar ekenin nasïxattawğa sılbır aralastı. Şarwalardıñ jekemenşiktegi saqtandırw kompanïyalarına degen senimsizdigi de biraz kedergi boldı. Odan qaldı, saqtandırw kompanïyalarınıñ Aqtöbe, Batıs Qazaqstan oblıstarı sïyaqtı täwekeli köp aymaqtarda egistikti saqtandırwğa ıntası bolmadı. Osınday kedergilerdi waqıttıñ özi rettep jatır. Öytkeni qazir şarwalar saqtandırwdıñ paydası ne ekenin tüsinip, sanalı türde egis alqaptarın saqtandırwdıñ tïimdiligin moyındadı.
Odan bölek tutınw kooperatïvi ülgisindegi özara saqtandırw qoğamdastığın qurwğa jağday jasaytın «Özara saqtandırw qoğamdastığı» twralı zañnıñ qabıldanwı da köp ıqpal etti. Saqtandırw salasına arnalğan eki zañ bir-birin tolıqtırdı dese boladı. Şağın şarwaşılıqtar üşin osı özara saqtandırw qoğamdastığınıñ mañızı öte zor. Mısalı, olar özderiniñ saqtandırılğan mülikterin uqıptı ustawğa müddeli, saqtandırw jarnasınan jïnalğan qarjını özderi baqılaydı, özderiniñ arasında esep-qïsaptardıñ qalay jürgizilip jatqanı twralı da qadağalawğa mümkindigi bar. Qazir osınday 30-dan astam qoğamdastıq qurılıp otır.
– Qolğa alınğan klasterlik jüyeniñ jemisin qaşan köremiz? Äsirese, jeñil önerkäsip salasına tikeley qatıstı maqta ösirw, öndirw, odan dayın önim alw klasteri aqsap jatqan salanıñ jumısına jan bitire ala ma? Awıl şarwaşılığı önimderin öñdew salasınıñ jay-küyi qalay?
– Awıl şarwaşılığı öndirisin qalpına keltirip, olardıñ önimderine degen suranıstıñ önimdi qayta öñdew salasına da oñ ıqpal etti. Elimizdiñ qayta öñdew önerkäsibi salasında 2002 jıldan beri qaray jıldam damıp kele jatqan salanıñ biri – tamaq önimderin öndirw. Qazir awıl şarwaşılığınıñ öñdelgen önimderi işki narıqtı tolıq qamtamasız etip, eksport kölemi jıldan-jılğa artıp keledi. Ulttıq tutınw standarttarınıñ tutınw körsetkişteriniñ deñgeyimen salıstırsaq, bizdiñ awıl şarwaşılığı salası eldiñ negizgi tamaq önimderi türleri boyınşa öz-özimizdi qamtamasız etedi. Degenmen jalpı öñdew salasınıñ öndiris kölemi artqanımen, önim öñdeytin käsiporındar öz mümkindigin tolıq paydalanıp otırğan joq. Mısalı, et, süt, jemis-kökönis öñdew salasındağı käsiporındar qwatınıñ 30-45 payızı ğana, al ösimdik mayın öñdeytin käsiporındardıñ 70 payızı qamtılğan. Sonımen qatar ötken jıldıñ qorıtındısı boyınşa Qazaqstan un önimderin eksportqa şığarw jöninen dünïejüzi boyınşa birinşi orınğa şıqtı. «QazAgro» UX» AQ Oñtüstik Qazaqstan oblısında maqta klasterin damıtw bağıtında jumıstar atqarıp jatır. Maqtaaral awdanında jılına 60 mıñ tonna maqta öñdey alatın zawıt qurılısı ayaqtalıp, 27,9 mıñ tonna şïkizat satıp alındı.
Bïıl jılına 5000, keleşekte 10 000 tonna elïtalıq tuqım materïaldarın dayındawğa mümkindigi bar zawıt qurılısı bastaladı. Osı arqılı önimdilikti arttırıp, körşiles memleketterge de satw josparlanğan. Jalpı, maqta klasteri bağıtındağı öñdew käsiporındarı, mata şığarwğa deyingi öndiristik jeli 2010-2012 jıldarğa deyingi aralıqta kezeñ-kezeñimen jüzege asırıladı.
– Jemis-jïdek pen kökönisti ösirwge mümkindigimiz bola tura, nege osı künge deyin körşilerimizdiñ baqşasına köz süzip kelemiz?
– Bizde öndiriletin kökönistiñ mölşeri eldiñ işki narığına, yağnï respwblïka xalqınıñ işip-jemine tolıq jetkilikti. Kökönistiñ 60, kartoptıñ 80 payızın xalıq öz awlasındağı baqşası men sayajaylarınan dayındap aladı. Biraq biz erte pisetin kököniske kelgende tapşılıq köretinimiz ras. Jalpı alğanda, jıl on eki ay boyı bazarlar men dükenderdi özimizde ösirilgen kökönispen qamtamasız etwge tabïğattıñ mümkindigi joq. Sondıqtan onıñ birden-bir jolı – jılıjaylar salw. Bïıl jılıjay salatın käsiporındarğa «QazAgroQarjı», «Agrarlıq nesïe korporacïyası», «Awıl şarwaşılığın qarjılay qoldaw qorı» AQ arqılı nesïe berip jatırmız. Bul mäseleni Elbası Nursultan Nazarbaev bïılğı Joldawında basım bağıt retinde atap, erekşe män berip, jüzege asırw üşin bizge naqtı tapsırmalar bergen. Qazir aldın ala jospar dayındap, osı mäselemen aynalıswdamız.
Al endi jemis-jïdekke keletin bolsaq, arnayı bağdarlama dayındalıp, jüzege asırılıp jatır. 2006 jıldan bastap baw-baqşa ösiretin şarwaşılıqtarğa arnayı swbsïdïya berilip otır. Soñğı jıldarı jemis-jïdek alqabı ulğayıp keledi. Qazirgi qarqınmen osı salanı damıta beretin bolsa, 2016 jılğa qaray bizdiñ şarwalar respwblïka xalqına jetetin alma, jüzim sïyaqtı jemis-jïdektiñ türlerimen tolıq qamtamasız etetin boladı. Bul jerde tağı bir närseni naqtılay ketsem, jañağı beriletin qarjı qarapayım awıl-aymaqtağı baqşalarğa emes, kädimgidey zaman talabına say ïndwstrïyalıq talaptarğa jawap beretin, önimdi de turaqtı alatın şarwaşılıqtarğa beriletinin aytqım keledi. YAğnï önimdi egwden bastap, jïnawına deyin texnïkamen jüzege asıratını, mol önim beretin sorttar ösiretindigi de eskeriledi. Jaña täsildi meñgerw üşin barlıq şarwaşılıqtar osığan beyimdelwi kerek. Munıñ memleket üşin de, ärbir şarwaşılıqtıñ özi üşin de mañızı zor.
– Awıl şarwaşılığı jayına toqtalğanda, qazaqtıñ ata käsibi – mal şarwaşılığın aynalıp kete almaymız. Qazir elde mal bası köbeygenin statïstïkalıq derekter däleldep otır. Büginde tört tüliktiñ deni jekemenşik ïeleriniñ enşisinde. Jekemenşik ïeleri veterïnarlıq qızmetke qanşalıqtı jüginip otır? YAğnï biz qanday et jep, qanday süt işip otırğanımızğa alañdawlımız.
– Soñğı jıldarı bizdiñ memlekette tört tülik maldıñ bası köbeyip keledi. Ras, respwblïka awmağındağı esepte turğan maldıñ 80 payızı jeke tulğalardıñ qorasında. Al asıl tuqımdı maldıñ sanı 5-8 payız ğana. Jalpı, bizdiñ elimizdegi mal şarwaşılığı öndirisi de egin şarwaşılığı sïyaqtı qazirgi zamanğı texnologïyalarmen jabdıqtalwı men avtomattandırılwı jağınan kenje qalıp otır. Maldıñ jem-şöbine de öte män bermeymiz. «Sïırdıñ süti tilinde» demewşi me edi? Öriste jayılıp kelip nemese qorada şöp jegennen maldıñ küyi bolmaydı. Qus şarwaşılığında da osınday jağday. Jalpı, mal-qus şarwaşılıqtarına jeñildik jasaw üşin jem-şöpti arzandatıp berwge qosımşa qarjı bölinip jatır. Önimniñ sapalı bolwı üşin mal soyatın orındar salw da qazir birtindep iske asırılıp keledi.
Aldağı jıldarı elimizdiñ bes aymağınan mal bordaqılaytın alañdar salınadı. Xalıqaralıq talaptarğa say önim öñdeytin mümkindikke ïe, iri bordaqılaw keşenderi eksportqa et şığarwğa mümkindik beredi. Sonımen qatar bïıl iske qosılğan iri tawarlı-süt keşenderi sïyaqtı tağı 20-sın elimizdiñ ärtürli aymağınan salw josparlanğan. Osı önerkäsip ornın joğarı sapalı şïkizatpen tolıq qamtamasız etw üşin sütti mol beretin sïırlar şetelden satıp alınadı. Sodan keyin qazir negizinen şetelden äkelinip jatqan tereñ öñdelgen süt önimderin özimizde şığaramız.
Qazirgi kezde jekemenşik maldar asa qawipti awrwlarğa qarsı aqısız egiledi. Al basqa veterïnarïyalıq şaralarğa mal ïesi töleydi.
Bazarğa tüsken mal önimderi men şïkizattarı, balıq, bal, süt tağamdarı zertxanalıq tekserwden ötedi. Elimiz boyınşa 120 modwldıq veterïnarlıq zertxana qurılısın ayaqtaw mäselesin köterip otırmız. Qazir Qazaqstan DSU-ğa kirw qarsañında maldardı asa qawipti awrwlarğa qarsı egwdi bäseñdetip, bara-bara müldem toqtatadı, biraq dïagnostïkalıq tekserwdi köbeytip, tekserwdiñ sapasın joğarılatadı.
– Qazaqtıñ şubatı men qımızın, qazısı men qartasın dünïejüzine tanıtıp, ulttıq brendke aynaldırw mümkin be?
– Qazir eksportqa şığarılatın tawarlardıñ işinde Qazaqstandı ayşıqtaytın, brendke aynalğan önim joq. Biraq onday erekşe önim deñgeyine köteriletin, brendke aynalatınday mümkindikke ïe ujımdıq jäne sertïfïkattalğan belgisi bar jobalar barşılıq. Etten dayındalatın önimderdiñ qatarında özimizdiñ qazı-qarta, jal-jayamız äli künge sırtqı narıqta qazaqstandıq önim retinde suranısqa ïe bola almay otır. Biraq xalıqaralıq talaptarğa säykestendirw arqılı keleşekte ulttıq tağamdardı älemge tanıtwğa boladı. Ol üşin sol önimdi şığaratın kompanïyalar sırtqı narıqta özindik ornın ïemdenip, olardıñ önimine degen senimdi, suranıstı twğızwı kerek.
Ekologïyalıq taza tawar retinde bizdiñ ulttıq tağamdarımızdıñ talay adamnıñ tilin üyiretinine kümän joq. Qazir Qazaqstan unı men makaron önimderiniñ brendi nasïxattalıp jatır.
– Sizdi biletinder äri ğalım, äri täjirïbeli agranom, ğılım men öndiristi qatar alıp jürgen jan desedi. Siz osı qızmetke kelgende baylanısı üzilip qalğan ğılım men öndiristiñ jibin jalğawda aldıñızğa qanday maqsat qoydıñız?
– Men mïnïstr bolmay turğan kezde de, osı mïnïstrlikte köp jıldan beri qızmet istep, bügingi atqarılıp jatqan şarwalardıñ
bası-qasında boldım. YAğnï qazirgi jobalar mağan deyingi mïnïstrlerdiñ tusında bastalğan. Qazir odan äri jalğastırıp kelemiz.
Bir kezderi awıl şarwaşılığı ğılımı öndiristen qol üzip qaldı. Sondıqtan Elbasınıñ tapsırması boyınşa awıl şarwaşılığına qarastı ğılımï ïnstïtwttardıñ barlığı Awıl şarwaşılığı mïnïstrliginiñ qaramağına berildi. Damığan elderdiñ barlığında derlik osınday jağday. Qazir bizdiñ awıl şarwaşılığı ğılımında betburıs bar. Ğalımdar men ğılımï qızmetkerler öndiriste bolıp jatqan şaralarğa aralasıp, zerttew jürgizedi. Bul jerde eki mäsele bar. Birinşiden, ğılımğa bölinetin aqşa jetkiliksiz. Mısalı, Kanada men Amerïkada öndiriske 4-5 jılda bir sort şığarılıp jatadı. Ärïne, jaña sort önimniñ bäsekesin arttıradı. Jaña sorttıñ önimdiligi, sapası jaqsı boladı. YAğnï ğılımdağı bäsekelestik te artadı. Ökinişke qaray, bizde olay emes. Nege deseñiz, olarda bïotexnologïyalıq täsil qoldanıladı. Bizde äli künge sol bayağı klassïkalıq täsilmen 14-15 jılda bir sort şığaramız. Sondıqtan biz endi jaña qural-jabdıqtar alıp, mamandardı bïotexnologïya boyınşa jumıs istewge üyretwimiz kerek. Bizdiñ elimizde onday mamandar az. Aldağı tamız ayında Şortandıda, qırküyek ayında Almatınıñ irgesindegi Köldi awılında AÖK mamandarınıñ bilim jetildirw ortalığı aşıladı. Bul – sizderge alğaş aytılıp otırğan jañalıq. Ekinşi, DSU-nıñ talaptarı boyınşa özimizde joq närselerdi transfertteymiz. Mısalı, öndiris üşin tïimdi basqa jerde şığarılğan texnologïyanı, texnïkanı şığarıp äwrege tüskenşe, onı özimizdiñ öndirisimizge beyimdep engizw mäselesin şeşemiz. Ğılımda mundaydı «texnologïyanıñ transferti» deydi. Al bizdiñ şarwaşılığımızğa tïimsiz närselerdi sırttan äkelmey, özimizdiñ ädis-täsilimizdi qoldanıp, qajetti dünïemizdi jasap alwğa dayın bolwımız kerek.
Qazir barlıq awıl şarwaşılığı ïnstïtwttarınıñ janınan jaña önim türlerin öndiriske engizip, sınaqtan ötkizetin qurılımdar qurılıp jatır. Awıl şarwaşılığı ğılımı qurılımın bir ortalıqtan basqarw maqsatında «QazAgroÏnnovacïya» AQ qurıldı. Bul ğılım men bilimniñ ïntegracïyalıq baylanısınıñ küşeyuine ıqpal etedi.
QISQA DA NUSQA
– Ömir sürw, qızmet atqarwda qanday prïncïpti ustanasız?
– Men ömirde de, qızmette de jawapkerşilik pen sawattılıqtı eñ bastı prïncïp retinde ustanamın desem boladı.
– Qızmetten qol qalt etkende aynalısar xobbïiñiz qanday?
– Swda jüzw, jügirw sïyaqtı birneşe sporttıñ türimen aynalıswğa tırısamın.
– Qanday şığarmalardı oqığandı qalaysız?
– Abaydıñ «Qara sözderi», Şäkärimniñ, Şıñğıs Aytmatovtıñ şığarmaları. Keybir qazaq tarïxına qatıstı özimizdiñ jazwşılarımızdıñ şığarmaların da mümkindigine qaray oqıp turamın.
– Qazaqtıñ qanday öneri janıñızğa jaqın?
– Dombıra şertetinim bar. Odan bölek, kümbirlegen küydiñ qudireti men tereñ mäni bar ulttıq änderimizdi tıñdaymın.
– Eñbek demalısın qayda ötkizgendi jön köresiz?
– Men üşin otbasımmen birge bolıp, balalarımmen äñgimelesip otırğannan artıq demalıs joq sïyaqtı. Öytkeni men jumıstan köp bosay bermeymin. Twğan jerdiñ topırağına awnap-qwnap qaytwdıñ özi bir baqıt emes pe?..
Äñgimelesken
Gülnar JUMABAYQIZI
